یەکێتی ژوورەکانی بازرگانی و پیشەسازی

هەرێمی کوردستان / ‌عێراق

ووتار

تەواوكاریی ئابووری بارودۆخ و ئامانجەكان

تەواوكاریی ئابووری بارودۆخ و ئامانجەكان

 

دكتۆر ئەنوەر عەبدوڵڵا بەرزنجی

پسپۆر و شارەزایان بیروبۆچوونی جیاوازیان لەبارەی پێناسەی چەمكی "تەواوكاریی ئابووری" هەیە، بەڵام بەگشتی بیرۆكەی سەرەكی ئەم چەمكە بە مانای پێكەوەلكانی بلۆكە ئابوورییەكان و هاریكارییە لە پەیوەندییە ئابوورییەكانی نێوان دوو وڵات یان زیاتر بەرەو تەواوكاریی ئابووری هەرێمایەتی، یەكێتی ئەوروپاش یەكێكە لە نموونە دیارەكانی ئەم تەواوكارییە، تەواوكاریی ئابووری پشت بە چەند بنەمایەك دەبەستێت، لەوانەش: دەبێ وڵاتەكان دراوسێ بن بۆ ئەوەی هاتووچۆ و پەیوەندی لە نێوانیاندا ئاسان بێت، هەروەها بوونی كولتوور و باری كۆمەڵایەتیی بەیەكەوە گونجاو و هاوبەش لە نێوانیاندا، ڕۆڵی گرنگ دەبینێ لە بەهێزكردنی پەیوەندییە مرۆییەكان، بەڵام تەواوكاری پێویستی بە جۆراوجۆرێتییە لەڕووی جیاوازی دەرامەت و بەرهەمەكانی نێوان وڵاتەكان و جیاوازی ژینگەی وڵاتەكان، چونكە یەكێك لە ماناكانی تەواوكاری بریتییە لە كۆكردنەوەی چەند بەشێكی جیاواز لە یەك یەكەدا. هەروەها دەبێ لەلایەن هەر وڵاتێكەوە وزەی بەكارنەهاتوو هەبێت و بە تەواوكاریی لە نێوانیاندا، سوود لەم وزانە وەربگیرێ. ئەمە گرنگترین تێگەیشتنی بنەڕەتیی تەواوكاریی ئابوورییە.. ئایا بارودۆخی ناوچەكە لە نێوان كوردستان و عێراق و هەریەكە لە ئێران و توركیا پێویستیی بە تەواوكاریی هەیە؟ ئایا بنەماكانی تەواوكاریی لە ناوچەكەدا هەن؟
لەڕاستیدا لە كوردستان و لە عێراق و وڵاتانی هەرێمایەتی ئەم دەوروبەرەش، زۆربەی بنەما سەرەكییەكانی تەواوكاریی ئابووری و بازرگانیی هەن كە دەتوانن ببنە ڕێخۆشكەر بۆ پەیوەندییەكی سیاسی هاوسەنگ و جێگیر لەسەر بنەمایەكی گونجاوی پڕۆسەی گەشەیەپێدانی هاوبەش بۆ ناوچەكە، كە گرنگترینیان ئەمانەن:
1- دەرامەتی سروشتی: ئەم ناوچەیە سەرچاوەیەكی زۆری سروشتی و خاكێكی بەرفراوانی كشتوكاڵی هەیە، كە دەتوانرێ سوودی لێ وەربگیرێ بۆ دروستكردنی كشتوكاڵێكی مۆدێرن و پیشەسازییەكی پێشكەوتووی خۆراك و گرنگ بۆ چاككردنی بارودۆخی ئابووری و بازرگانی، هەبوونی ئەم دەرامەت و سەرچاوانەش لە گرنگترین مەرجەكانی سەركەوتنی تەواوكاریی ئابووری و ئاسایشی خۆراكن. هەروەها بوونی ئەم دەرامەتانە و جۆراوجۆرێتی دەرامەتەكان دەتوانن ببنەهۆی دروستكردنی تەواوكاریی ئابووری و یارمەتیدەر بۆ دەستەبەركردنی ماڵ و دارایی پێویست، بەتایبەتیش بۆ دۆزینەوە و وەبەرهێنانی سەرچاوەی گونجاوی وەبەرنەهێنراو، یان بەدیهێنان و وەبەرهێنانی جۆراوجۆر و بە چەندێتییەكی گونجاو. بۆ نموونە گرنگی ئابووری ناوەخۆی ئاسایشی خۆراكی عێراق كە تێچووەكەی دەگاتە 30 ملیار دۆلار، ئەو وەبەرهێنانەیە كە لە كوردستانی عێراق ئەنجام دەدرێت.
2- پێگەی ستراتیژی: ئەم وڵاتانەی باسمان كردن، لە دۆڵی ڕافیدەین و ڕووباری دیجلە، پێگەیەكی زۆر باشیان هەیە، ئەمەش گرنگییەكەی لە ئابووری ناوچەكە زیاتر دەكات، بەتایبەتیش كە ئەم وڵاتە هەرێمایەتییانە سەرچاوەی گرنگی ئاوییان هەیە و ئەم سەرچاوانە بۆ بەرهەمهێنانی وزەیەكی زۆری كارەبا گونجاون، ئەمەش دەبێتە ڕێخۆشكەرێك بۆ ئاسایشی ئاو و وزەی ناوچەكە.
3- سەرچاوەی مرۆیی: سەرچاوە مرۆییەكانی ئەم ناوچەیە و ڕێژەی زۆری گەنجان، بەشی ئەوە دەكات كە ناوچە هاوبەشەكە خۆبەخۆ گرنگی پێبدرێت و ڕێژەی پێویستی دەستی كاری لە ناوەخۆی ئەم وڵاتانە بۆ دابین بكرێ.
4- سەرمایە: بەهۆی زۆریی یەدەكەكانی نەوت و گاز و كانزاكانەوە، ئەم ناوچە هەرێمایەتییە، خاوەنی سەرمایەیەكی ئابووری زۆرە، بەمەش دەتوانرێ بەشێك لە داهاتەكانی ئەم سەرچاوە سروشتییانە لە بواری ئابووری و ئاڵوگۆڕی بازرگانیی ناوچە هاوبەشەكە خەرج بكرێ و بنەماكانی تەواوكاریی ئابووری بەهۆیەوە جێگیر بكرێ.
مەرجە بابەتییەكانی تەواوكاریی هەرێمایەتیی ئابووری پێویستی بەوەیە كە هەموو ڕێگری و بەربەست و خاڵە گومرگییەكان لەڕووی بازرگانیی نێودەوڵەتی و كەلوپەلەكان و گواستنەوەی ئامێر و پێداویستییەكانی بەرهەمهێنان هەڵبگیرێ. هەروەها دەبێ هەماهەنگی لە نێوان سیاسەتی ئابووری و جۆرێك لە دابەشكردنی كار لە نێوان وڵاتانی ئەندام هەبێت، بەمەبەستی بەدیهێنانی كۆمەڵێك ئامانج كە لە بەرژەوەندیی هاوبەشی هەموو ئەندامەكانە، پێویستیشە دەرفەتی یەكسان بۆ هەموو وڵاتانی ئەندام بڕەخسێنرێ. قۆناغەكانی تەواوكاریی ئابووری، سەرەتا بە مۆركردنی ڕێككەوتنەكان بۆ پەرەپێدانی بازرگانییە نێوانگەراییەكان، دەست پێ دەكات، لەوانەش سەرەتا پێشخستنی بازرگانی، دواتر دروستكردنی ناوچەی بازرگانیی ئازاد (Free Trade Area)، دروستكردنی دراوی هاوبەش (Monetary Union)، دروستكردنی یەكێتییەكی گومرگی (Customs Union) لە نێوانیاندا، تا دەگاتە دروستكردنی یەكێتیی ئابووری و یەكێتیی دراو و ئینجا بەرەو تەواوكارییەكی ئابووریی تەواو. كە ئەمەش ئازادیی گواستنەوەی كاڵاكان و سەرمایە و كرێكار لە نێوان ئەم وڵاتانە دەگرێتەوە، هەموو ئەمانەش ڕێخۆشكەر دەبن بۆ دروستكردن و هەماهەنگیی سیاسەتی بازرگانی و ئابووری بۆ گەیشتن بە قۆناغی یەكێتیی ئابووری.
دەبێ دان بەوەدا بنێین كە ئەو ئامانجە سیاسییەی ئێستا لە ناوچەكە هەرێمایەتییەكەدا بۆ تەواوكاریی ئابووری هەیە، ئەوە دەردەخات كە ستراتیژییەتی ئابووری و پلانی گەشەپێدانی كۆمەڵایەتی بوونی نییە، هەروەها سیاسەتێكی دامەزراوەیی ڕوونیش لەم چوارچێوەیەدا نییە. زۆر پرسیاری بێ وەڵام لەبارەی ئەوە هەن كە بۆچی ئەم كەلێنە گەورە لە نێوان واقیع و ئامانجەكانی ئاسایشی خۆراك و ئاو و وزەی ئەم ناوچەیە هەن. جگە لەمانەش ئەو ناسەقامگیرییە سیاسییەی لە ناوچەكەدا هەیە، كاریگەرییەكی خراپی كردووەتە سەر دروستبوونی هاریكارییەكی جددی ئابووری لە نێوان وڵاتەكاندا.
ئەو ئاراستەیەی ئێستا وڵاتە دراوسێكان لە بەرامبەر یەكتر دەیگرنەبەر و هەوڵی قۆرخكردنی سەرچاوە ئاوییەكان دەدەن لە دژی یەكتر، لەگەڵ بنەمای پاراستنی ئاسایشی خۆراك و ئاوی ناوچەكە ناگونجێ، تەنانەت لەگەڵ هەوڵی ئاسایشی وزەی ناوچەكەش نەگونجێ. لەوانەیە زیادبوونی قەیرانی ئاو لە ناوەڕاست و باشووری عێراق بەس بێ بۆ وەبەرهێنانی ئاسایشی خۆراك لە كوردستانی عێراق، بابەتەكە بە هەموو كاریگەرییەكانی ئێستایەوە، چ لەڕووی ئاسایشی خۆراك (كە نییە) و چ لەڕووی زیادبوونی ئاسایشی ئاو و وزە، ڕەنگە ببێتەهۆی ناجێگیریی هۆكارە كۆمەڵایەتی-ئابوورییەكان لە تەواوی ناوچە هەرێمایەتییەكە. كۆسپ و گرفتەكانی بەردەم ئابووریی ناوچەكە، هاوشانە لەگەڵ ئەو ئاراستە سیاسییەی لە ناوچەكەدا باڵادەستە و بە هیچ شێوەیەك بنەما و پرەنسیپەكانی دیموكراسییەتی گەشەپێدانی تێدا نییە بۆ چالاككردنی تەواوكاریی ئابووری.
بە لێكۆڵینەوەیەكی وردی بارودۆخی ئێستا و لە چوارچێوەی بایەخدان بە دۆسیەی ناوەخۆی عێراق، ئەوە دەردەكەوێ كە تا ئێستاش ناسەقامگیریی سیاسی بەسەر هەموو ئەو ئاراستانەدا زاڵە كە هەوڵی بونیادنانی دەوڵەتی هاووڵاتیبوون و ئەو دەوڵەتە باوكسالارە دەدەن كە پاش هەڵبژاردنی پەرلەمان دروستبووە، بۆیە پێویستە ئەمڕۆ زۆر زیاتر لە پێشوو پەرە بە میكانیزمە پێویستەكان بدرێت لەڕووی مامەڵەی دەستەبژێری سیاسی لەگەڵ پێشهاتە ناوەخۆیی و دەرەكییەكان و لەمیانەی چەسپاندنی ژێرخانێكی سیاسیی گونجاو. قسەكردن لەبارەی بونیادی ژێرخانی بڕیاری سیاسی، بەواتای دەوڵەمەندكردنی شارەزا و خاوەن بیرۆكە و دامەزراوە پەیوەندارەكان دێت بۆ داڕشتنی بڕیاری سیاسی لە ڕێگای زانیاری و شیكردنەوە و پڕۆگرامی گونجاو لەلایەنی كات و شوێنەوە. ئەمەش بە سروشتی خۆی پێویستی بە ئامادەكردنی ئەو كەشوهەوا فیكرییە هەیە كە پێی دەگوترێ یەكترقبووڵكردنی پێكەوەژیان (Co-existence) لە نێوان بڕیاربەدەستانی سیاسی (Loyalty) و دەستەبژێری شارەزایان (Capability). هەروەها ئەمە پێویستی بە بونیادنانی توانای دامەزراوەیی (Institutional Capacity Building) و بونیادنانی توانای تاك (Personal Capacity Building) و زیادكردنی ڕۆڵی پەراوێزخراوە ناچالاكەكانی عێراق هەیە. هەروەها پێویستە پشت بە بنەمای پشتگیریكردنی زانستیی شیكاری ببەستێت بۆ دروستكردنی بڕیارە سیاسییەكانی ئەم سەدەیە، كە زۆرێك لە حیساباتە ئابووری و كۆمەڵایەتی و ژینگەییەكانی لەخۆیدا هەڵگرتووە. جگە لەمانە، دەبێ ئامانجێكی ستراتیژی هەبێت بۆ پڕكردنەوەی ئەو كەلێنەی بارودۆخی دژواری ناوچەكە بەگشتی و جیهانی دەرەوە كە شۆڕشێكی زانستیی بەرپاكردووە و كار لە گۆڕانكارییەكانی ڕۆژانە دەكات، لەڕووی بزاوتی نوێكردنەوەی چوارینەی: كەلوپەل، خزمەتگوزاری، كەسەكان و زانیاری.. لە سەردەمێكدا كە پێی دەگوترێت سەردەمی جیهانگەرایی.
لە كۆتاییدا سەرەڕای ئەوەی هەرێمی كوردستان لەڕووی سیاسییەوە بەجۆرێك لە جۆرەكان پێشكەوتووە، بەڵام چەمكەكانی گەشەپێدان لە بوارەكانی ئاسایشی خۆراك و ئاو و وزە، تا ئێستاش ئاراستە و ڕێڕەوێكی نادیاری هەیە.. ئەمە جگە لەو كێشە و گرفتانەی لە عێراق هەن و هەموو كەلوپەل و خزمەتگوزارییەكان لە دەرەوە هاوردە دەكرێن، لەكاتێكدا ئەم وڵاتە لە پەنجاكانی سەدەی ڕابردوو، یەكێك بوو لە گرنگترین سەرچاوەكانی خۆراك. بۆیە ڕەنگە ئەو كێشە و قەیرانە خۆراكیانەی ئێستا و ئەو ململانێ هەرێمایەتییەی لەسەر ئاو لە ناوچەكەدا هەیە و بە (Hydrologic Conflict) دەناسرێت، دەبێتە كۆسپێكی گەورە لەبەردەم دروستبوونی تەواوكاریی ئابووری.. یان بەلایەنی كەمەوە دەبێتە یەكێك لە گرنگترین هۆكارەكانی دروستنەبوونی ئەم تەواوكارییە، چ لە عێراق و چ لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ. لەلایەكی دیكەوە مادام سەركردەكانی ئەم وڵاتە هەرێمایەتییانە لەسەر چارەسەركردنێكی گونجاوی كێشەكان هاوڕا و كۆك نین بۆ ڕەزامەندی و جێگیربوونی ئاسایشی ناوچەكە، ئەوا جێگیربوون و چارەسەربوونی كێشە هەرێمایەتییەكانی ناوچەكەش ئاسان نییە، كە بووەتە مەترسی بۆ سەر ئاسایشی ناوچەكە و ئاسۆیەكی نادیار چاوەڕێی ناوچەكە دەكات. ئاوات و ئامانجی بەدیهێنانی تەواوكاریی ئابووری لە نێوان وڵاتانی ناوچەكە ڕووبەڕووی گەلێ كۆسپ و گرفت دەبێتەوە، لەسەرووی هەمووشیانەوە گیروگرفتە سیاسییەكان، بابەتەكە لەوە گەورەترە كە تەنیا لەڕووی سیاسییەوە ئاسایش بەرقەرار بێت، بەڵكو پێویستی بە ئیڕادەیەكی سیاسی بەهێز هەیە بۆ ئەوەی چوارچێوەیەكی ڕوونی چەمكەكانی پێكەوەژیان و تەواوكاریی ئابووری دابڕێژێت.