یەکێتی ژوورەکانی بازرگانی و پیشەسازی

هەرێمی کوردستان / ‌عێراق

ووتار

شـەراكـەتی ئەكـادیـمی لە نێـوان زانكـۆكـانی كـەرتی گـشتی و كـەرتی تـایـبەتدا

شـەراكـەتی ئەكـادیـمی لە نێـوان  زانكـۆكـانی كـەرتی گـشتی و كـەرتی تـایـبەتدا

نووسینی: د.ئـالان بەهائەدین ئەلمودەریس

زانكـۆی لوبـنانی فـەرەنسی

بەبێ‌ هیچ پێشەكیەك ، هەر لە سەرەتـاوە دەمەوێت ئەوە بڵێم كە شەراكەتی نێوان كەرتی گشتی و كەرتی تایبەت بۆتە زەروورەتێكی نیشتمانی بە تایبەتی لە دوای قەیرانی دارایی كە لە ساڵی (2014)ـەوە بەرۆكی هەرێمی كوردستانی گرتووە ، چونكە كەرتی گشتی لە هەرێمی كوردستان لە رووی داراییەوە ئەوەندە لاواز بووە كە توانای ئەوەی نەماوە خزمەتگوزاری لە هەموو بوارەكاندا بەهەمان كواڵێتی جاران پێشكەش بە هاوڵاتیان بكات.
ئەوەی من مەبەستمە تیشكی بخەمە سەر بریتیە لە شەراكەتی ئەكادیمی لە نێوان زانكۆ حكومیەكان (كەرتی گشتی) و زانكۆ تایبەتەكان (كەرتی تایبەت) بۆ پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری خوێندنی (بەكالوریوس و ماستەر و دكتورا) و كارە زانستی و ئەكادیمیەكانی تر (وەك بەستنی كۆنفراس و ئەنجامدانی ۆركشۆپ و توێژینەوەی زانستی و .... هتد) كە لە ئێستەدا ئەم دوو كەرتە هەر یەك بە تەنها ئەم خزمەتگوزاریانە پێشكەش بە قوتابیان و ئارەزوومەندانی تەواوكردنی خوێندن دەكەن لە چوارچێوەی ئەو یاسا و رێنماییانەی كە كارپێكراون لە هەرێمی كوردستان (وەك یاسای وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی و یاسای راژەی زانكۆیی و یاسای زانكۆ تایبەتەكان و رێنماییەكانی خوێندنی بەرایی و باڵا و پێدانی نازناوی زانستی وكاركردن لە زانكۆ تایبەتەكان و ..... هتد).
ئەوەی تێبینی دەكرێت زانكۆ حكومی و تایبەتەكان لە جووڵەی بەردەوامدان بۆ ئەوەی شەراكەتی ئەكادیمی دروست بكەن لەگەڵا یەكێك لە زانكۆ باوەڕپێكراوەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان ، بەڵام تاكو ئێستە شەراكەتی راستەقینە وئەكتیڤمان نەبینیوە لە نێوان زانكۆیەكی حكومی و زانكۆیەكی تایبەتی لۆكەڵی. ئەمە سەرەرای نەبوونی كێبـڕكێیەكی راستەقینە و ئەكتیف لە نێوان زانكۆ حكومی و تایبەتەكان بۆ ئەوەی بتوانرێت لە چوارچێوەی ئەم كێبـڕكێیە ئاستی پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری خوێندن بەرەو پێشەوە بچێت.
بێگومان هۆكاری زۆر هەن كە رێگرن لەبەردەم هەبوونی شەراكەتی راستەقینە و كێبـركێیەكی ئەكتیڤ لە نێوان زانكۆ حكومی و تایبەتەكاندا ، كە بە بۆچوونی ئێمە ئەمانەی خوارەوە سەرەكیتـرین هۆكارن:
یەكەم: ساڵانە وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی ، بەدەستخۆشیەوە، رانكینگی زانكۆ نیشتیمانیەكان لە هەرێمی كوردستان ئەنجام دەدات ، بەڵام گروپی زانكۆ تایبەتەكان جیاوازە لەگەڵا گروپی زانكۆ حكومیەكان ، بە واتای تر زانكۆ حكومیەكان لە نێوان خۆیاندا كێبـڕكێ دەكەن و زانكۆ تایبەتەكانیش بە جیا. بێگومان ئەگەر رانكینگی زانكۆ نیشتمانیەكان بۆ گشت زانكۆكان (حكومی و تایبەت) بكرابایە ئەو كات كێبـڕكێی راستەقینە دروست دەبوو لە نێوان زانكۆ حكومی و تایبەتەكاندا.
دووەم: لەبەر ئەوەی خوێندن لە زانكۆ حكومیەكان بە خۆڕاییە ، بۆیە ئەم زانكۆیانە بوونەتە قیبلەی خوێندنی قوتابیان بە تایبەتی بۆ كەمدەرامەتەكان وهەروەها ئەوانەی نمرەی بەرزیان بەدەست هێناوە لە پۆلی (12)ـی ئامادەیی، ئەمە لە كاتێكدایە ئەو قوتابیانەی كە نمرەی نزمیان بەدەست هێناوە روودەكەنە زانكۆ تایبەتەكان و دەتوانن بە نمرەیەكی كەمتـر لە هەمان كۆلێژ و بەش بخوێنن ، ئەمەش بە رای ئێمە هۆكاری سەرەكیە كە كۆمـەڵگەی كوردستانی بە چاوێكی زۆرباش ناڕوانێتە زانكۆ تایبەتەكان و دەرچووانی ئەم زانكۆیانە. كەواتە ئەو بۆشاییە گەورەیەی كە لە نێوان ئاستی قوتابیانی زانكۆ حكومیەكان و ئاستی قوتابیانی زانكۆ تایبەتدا هەیە هۆكارەكەی بریتیە لە سیستەمی وەرگیـران لە زانكۆكاندا كە یەكەمجار ناوی قوتابیە وەرگیـراوەكان لە زانكۆ حكومیەكان دەردەچێت و لە پاشاندا ناوی قوتابیە وەرگیـراوەكان لە زانكۆ تایبەتەكان دەردەكرێت. واتا لە پێشینە بۆ وەرگیـران لە زانكۆكان بۆ زانكۆ حكومیەكانە نەك تایبەتەكان. ئەمە لە كاتێكدایە كە زانكۆ تایبەتەكان لە رووی باڵاخانە و پێداویستی و خزمەتگوزاریەكانی خوێندنەوە زۆر پێشكەوتووترە لە زانكۆ حكومیەكان.
سێیەم: زۆر بە روونی و ئاشكرایی دەیڵێم كە دەستەی كارگێری و مامۆستایانی زانكۆ حكومیەكان بە چاوێكی نزمەوە سەیری زانكۆ تایبەتەكان دەكەن و پێیان وایە كە خوێندنی راستەقینە لە زانكۆ تایبەتەكاندا بوونی نیە و ئەوەی هەیە بازرگانیكردنە بە خوێندن ئەمە لە كاتێكدایە كە زانكۆ تایبەتەكان لە جیهاندا لە پێشەنگی (500) زانكۆ یەكەمەكانی سەر ئاستی جیهانن. زانكۆ حكومیەكانی هەرێمی كوردستان زۆر لایان ئاساییە كە شەراكەتی ئەكادیمی لەگەڵا هەر زانكۆیەكی تایبەت لە وڵاتێكی تر ببەستـن (كە رەنگە ئاستی زانستیشی ئەوتۆ نەبێت) بەڵام بەلایانەوە ئاسایی نیە كە ئەو شەراكەتە لەگەڵا زانكۆیەكی تایبەت لە هەرێمی كوردستاندا ببەستـن. بەدیوەكەی تریشدا، دەتوانین بڵێن كە زانكۆ تایبەتەكانی هەرێمی كوردستان پێیان وایە ئەوان لە رووی باڵاخانە و پێداویستیەكانی خوێندن و سیستەمی بەڕێوەبردنی زانكۆ لە زانكۆ حكومیەكان پێشكەوتووترن و ئەگەرچی ژمارەی كادیری زانكۆییان لە زانكۆ حكومیەكان كەمتـرە، بەڵام كادیرەكانیان لە ئەوان ئەكتیفتـر و چالاكتـرن و پڕ بەرهەمتـرن. كەواتە لێرەدا كێشەیەكی جدی هەیە لە بیـركردنەوەی پێكەوە كاركردن.
كەواتە پرسیار لێرەدا ئەوەیە: چۆن بتوانیـن هاوبەشی راستەقینە دروست بكەین لە نێوان دوو جۆر لە زانكۆ كە تەواو جیاوازن لە رووی بیـركردنەوەی ئەكادیمی و توانای دارایی و چالاكی زانستی؟ بە بۆچۆنی ئێمە، لە چوارچێوەی ئەم سیستەمەی ئێستەدا، سەنگ و قورسایی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی زیاتر بەدەردەكەوێت چونكە لە توانایدا هەیە زانكۆ حكومی و تایبەتەكان لە یەكـتـر نزیك بكاتەوە لە رێگەی دەركردنی رێنمایی و بڕیاری تازە كە هانی نزیكبوونەوە و كاری پێكەوەیی بدات لە نێوان ئەم دوو جۆر لە زانكۆیانە.
بۆ ئەم مەبەستە هەندێ‌ بیرۆكە دەخەینە روو بۆ پتەوكردنی كاری پێكەوەیی، بۆ نموونە دەكرێت كار لەسەر ئەوە بكرێت كە خوێندنی ماستەر چیتر بە تەنها نەكرێتەوە بەڵكو بە هاوبەشی بێت چونكە لە ماوەی رابردوو، وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی رێگەیدا بە هەندێ‌ لە زانكۆ تایبەتەكان (ئەوانەی لە رانكینگی زانكۆ تایبەتە نیشتمانیەكان پلەیان لە پێشەوە بوو) كە خوێندنی ماستەر بكەنەوە بە هاوبەشی لەگەڵا زانكۆیەكی حكومی ودیتەیلی ئەم هاوبەشیكردنە ئەكادیمیەی بۆ رێككەوتنی هەردوو زانكۆ جێهێشت. بوونی زانكۆیەكی حكومی لە تەك زانكۆیەكی تایبەت بۆ كردنەوەی خوێندنی ماستەر هەنگاوێكی زۆر باش بوو سەرەرای هەبوونی هەندێ‌ تێبینی نێگەتیف. دەكرێت كەموكورتیەكانی ئەم پڕۆسەیە چارەسەر بكرێت و ئەم پڕۆسەیە بەردەوامی هەبێت و بیـریش لەوە بكرێتەوە كە گشتاندنی بۆ بكرێت بۆ زانكۆ حكومیەكانیش كە لەمەودوا خوێندنی باڵا پێویستە لەگەڵا زانكۆیەكی تایبەت بكرێتەوە تاكو ئەم پڕۆسەیە مانای هاوبەشیكردنی راستەقینە بگەینێت و سوودی بۆ هەردوولا هەبێت.
هەروەها دەكرێت لە رووی قوتابیانەوە شەراكەتی ئەكادیمی بوونی هەبێت، بۆ نموونە هانی میوانداری كردنی قوتابیان لە نێوان زانكۆ حكومی و تایبەتەكان بدرێت بە رەزامەندی هەردوو زانكۆ چونكە سوودی زۆری دەبێت بۆ هەردوولا: زانكۆ حكومیەكان بە دەست زۆری قوتابی دەناڵێنن و ئەمەش دەرگایەك دەبێت بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە. ئەمە لەلایەك ، لە لایەكی ترەوە بوونی قوتابیانی زانكۆی حكومی (بە تایبەت ئاست بەرزەكان) لە نێو هۆڵەكانی خوێندنی زانكۆی تایبەتەكان كاریگەری پۆزەتیفی دەبێت لەسەر ئاستی قوتابیەكانی تری نێو پۆل و لە هەمان كاتیشدا رێكلامە بۆ زانكۆ تایبەتەكە.
سەبارەت بە ئەنجامدانی كۆنفراسی زانستی، دەكرێت بیر لەوە بكرێتەوە كە بەلایەنی كەم دوو ساڵا یان سێ‌ ساڵێك رێگە نەدرێت زانكۆ بە تەنها كۆنفراسی ئەكادیمی ببەستێت بەڵكو پێویستە كۆنفراسە ئەكادیمیەكان بە هاوبەشی لەنێوان زانكۆیەكی حكومی و زانكۆیەكی تایبەت ئەنجام بدرێت و توێژینەوەكانی مامۆستایانی هەردوو زانكۆ ناوی هەردوو زانكۆی لەسەر بێت بۆ ئەوەی سوودی لێ ببیندرێت بۆ رانكینگی زانكۆ نیشتمانیەكانی هەرێم.
لایەنێكی تری شەراكەتی ئەكادیمی كە بە بۆچوونی ئێمە زۆر گرنگە ئەویش شەراكەتە لە مامۆستای زانكۆوە چونكە زانكۆ حكومیەكان بە دەست زۆری ژمارەی مامۆستایان دەناڵێنن. لە بەرامبەردا، زانكۆ تایبەتەكان بە دەست كەمی ژمارەی مامۆستایان دەناڵێنن. كەواتە بار گونجاوە بۆ ئەوەی شەراكەتی ئەكادیمی لە رووی گۆڕینەوەی مامۆستا ئەنجام بدرێت بەدەر لەو سیستەمەی كە لە ئێستەدا پەیڕەو دەكرێت. بۆ نموونە: لە ئێـستەدا مامـۆستـای زانكۆی حكومی دەتوانێت لە زانكۆیەكی تایبەت وانەبڵێتەوە وەك میلاكی هەمیشەیی یان بە رێگەی خواستـن یان بە مۆڵەتی بێ‌ مووچەی یەك ساڵە. یاخود وەك وانەبێژی دەرەكی وانەبڵێتەوە دوای هێنانی لارینەبوون لە زانكۆكەی. كاتی ئەوە هاتووە كە هەندێ‌ دەستكاری ئەو سیستەمە بكرێت بۆ نموونە: رێگە بدرێت بە گۆڕینەوەی مامۆستا (دوای رەزامەندی وەزارەت) ئەم گۆڕینەوەش ئیلزامی بێت و رێنمایی بۆ دەربكرێت. یاخود مامۆستای حكومی بە مۆڵەتی بێ‌ مووچەی كەمتـر لە یەك ساڵ یاخود مۆڵەتی بە مووچەی تەواوی چەند مانگێك یاخود بە مۆڵەتی خوێندن بتوانێت وەك مامۆستا لە زانكۆیەكی تایبەت كار بكات تا ماوەی مۆڵەتەكەی. هەروەها ئەگەر مامۆستای زانكۆی حكومی وانەبڵێتەوە لە دەوامی ئێوارانی زانكۆ تایبەتەكان ئەوا با پێویست بە لارینەبوونی زانكۆ حكومیەكەی خۆی نەكات چونكە لەكاتی دەوامی فەرمی خۆیدا نیە.
هەروەها بەكارهێنانی تاقیگە و هۆڵەكانی خوێندن و هۆڵەكانی كۆبوونەوە ئەكادیمیەكانی یەكتر هەنگاوێكی گرنگە بۆ زیاتر لەیەكتر نزیكبوونەوە. لە لایەكی ترەوە پێشنیاز دەكەم توێژینەوەی هاوبەش لە نێوان دوو توێژەر یاخود زیاتر كە هەندێ‌ جار بۆ بەرزكردنەوەی پلەی زانستی بەكاردێت ببێتە توێژینەوەیەكی هاوبەش لە نێوان دوو توێژەر یاخود زیاتر كە یەكێكیان لە زانكۆیەكی حكومی و ئەویتـر لە زانكۆیەكی تایبەت بێت و ئەمەش ببێتە پابەندیەك بۆ هەر مامەڵەیكی بەرزكردنەوەی پلەی زانستی. هەر لەم سۆنگەیەشەوە دەكرێت سەنتەرەكانی توێژینەوەی زانكۆ حكومی و تایبەتەكان پابەند بكرێن كە پێویستە توێژەری خۆتەرخانكاری لە هەردوو زانكۆ تێدابێت كە بۆ ماوەی ساڵێك یان زیاتر كاریان بریتی دەبێت لە ئەنجامدانی توێژینەوە لەژێر ناوی دوو زانكۆ.
لە كۆتاییدا دەڵێم بوار زۆرە بۆ ئەوەی زانكۆ حكومیەكان و تایبەتەكان پێكەوە كار بكەن و سوودی گشتی بەدی بێنن و بتوانن پێكەوە ئاستی زانستی خوێندن لە كوردستان پێشبخەن ، بەڵام لە سەرەتاوە دەبێ‌ زاڵا بن بەسەر بیـرۆكەی بە نزم سەیركردنی ئەویتـر ، چونكە شەراكەتی حەقیقی واتا یەكسانی لە ماف و ئەركی هاوبەشەكان و نابێت یەكێك لە ئەویتـر بەرزتر بێت و نابێت یەكێك مافی چاودێریكردنی ئەویتـری پێ‌ بسپێردرێت، چونكە یەكسانی ئەكادیمی پێش شەراكەتی ئەكادیمیە.