یەکێتی ژوورەکانی بازرگانی و پیشەسازی

هەرێمی کوردستان / ‌عێراق

ووتار

بارودۆخی ئابووری لە باشووری كوردستان

بارودۆخی ئابووری لە باشووری كوردستان

بارودۆخی ئابووری ئەو ماوەیە كە لەڕووی ئابووری یەوە ووڵاتێكی پێدا تێدەپەڕێت، وبارودۆخی ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی، و لەووڵاتی عێراق وباشووری كوردستان بەتایبەتی زوو زوو تووشی گۆڕانكاری دەبێت، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ هەندێ‌ هۆكاری وەك؛ هەبوونی جەنگ لەو وولاتانە بەتایبەتی لە ووڵاتانی دواكەوتوو، وسیستەمی ئابووری ئەو وولاتانە سیستەمێكی دواكەوتووە واتە سیستەمێكی كلكایەتیە یان پاشكۆیەتیە وكەرەسەی سەرەتای دەنێرنە دەورەوە لە جیاتی ئەوەی لەناوەخۆی ووڵات بەرهەمی بهێنن، وسیستەمی نەختینەیان وەكوو پێویست نیە، وناتوانن پارێزگاری لە بەهای دراوی نیشتمانی بكەن لە بازاڕی دراو گۆڕینەوەی بیانی، وگەلێك هۆكاری تر.
ئەگەر ئێمە سەیری بارودۆخی ئابووری باشووری كوردستان بكەن وەك هەرێمێك، ئەوا تێبینی ئەوە دەكەین كە لەدوای ساڵی (2003)ـەوە، بارودۆخی ئابووری لەخاڵی بنەڕت وسەرتا دەستی پێكرد، كە بە (قۆناغی بوژانەوە) دەناسرێ‌ (وێنەی 1)، چونكە دوای روخانی ڕژێمی بەعس لەعێراق، بارودۆخی ئابووری باشووری كوردستان تا ڕادەیەكی باش سەربەخۆی وەرگرت وبەرە بەرە كەوتە سەر ڕێچكەی بوژانەوە، ئەو بوژانەوەیەش ڕوویدا بەهۆی سەربەخۆ بوونی كورد لە هەناردەكردنی نەوت بە بازاڕی دەرەوە، وهاتنی دەیان كۆمپانیای وەبەرهێنان لەبواری هەمەجۆر، دیاری كردنی بەشە بوودجەی كورد لە حكومەتی ناوەندی، وگرنگی دانانی ووڵاتانی بیانی بە باشووری كوردستان وكردنەوەی چەندین كونسولخانە لە هەولێری پایتەختی باشووری كوردستان، وكردنەوەی هەردوو فرۆكەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر وسلێمانی، هەموو ئەمانە وایان كرد كە كورد متمانەی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنێت لە ڕووی ئابوورییەوە.
قۆناغی بوژانەی ئابووری لە باشووری كوردستان لە ساڵی(2003)ـەوە ساڵ بە ساڵ پێشكەوتن وبەرو پێشچوونی بەخۆیەوە دەبینی هەتاكوو ساڵی(2013) باری ئابووری لە ئاستێكی باش بوو وهەتا گەیشتە قۆناغێكی نوێ‌ كە (قۆناغی برەوسەندن) بوو لەم قۆناغە باشووری كوردستان ئەو پەری باشی بەخۆیەوە بینی لە ڕووی ئابووری، واتە بە شێوەیەكی پلە بە پلە لە ماوەی(10) ساڵ گەیشتە ئەو قۆناغە نوێ‌ یە، ئەو ماویەش بۆ ئێمەی كورد بەبەراوورد لەگەڵ ووڵاتانی دەوروبەر تا ڕادەیەكی زۆر ئاماژەی دڵخۆشكەر وسەركەوتنی بواری ئابووری بوون، ئەگەر هەندێ‌ بارودۆخی نەخوازراوی وەكوو شەڕ و جەنگ، وئالۆز بوونی پەیوەندیەكانی كورد لەگەڵ حكومەتی ناوەندی نەبوایە ئەوا كورد قۆناغێكی باشی ئابووری بڕی بوو، هەورەها نزیك ببوەوە لە سەربەخۆی ئابووری وبەدەستهێنانی دەسكەوتی نەتەوەیی گەورەتر. وێنەی(1) قۆناغەكانی بارگۆڕانی ئابووری لە باشووری كوردستان لەنێوان ساڵانی(2003 - 2023)

دوای قۆناغی برەوسەندن، ئەمجارە بارودۆخی ئابووری لە باشووری بەرەو كزی ولاوازی چوو، ئەوەبوو لەساڵی(2014) گەیشتە( قۆناغی وەستاوی)، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ هەندێ‌ هۆكاری وەك؛ ئەو شەڕە نەخوازراوانەی كە ڕووبەڕووی باشووری كورستان بویەوە، بە دریژایی سنووری نێوان خاكی باشووری كوردستان و ووڵاتی عێراق، ئەو شەڕە ژێرخانی ئابووری ووڵاتی عێراق وباشووری كوردستانی وێرانكرد، بەتایبەتی كاریگەری خراپی ئابووری كردە سەر ئێمەی كورد، و وای كرد كە كاریگەری خراپ بكاتە سەر داهاتی گشتی وكەمیكردەوە، هەروەها خەرجی گشتی زۆر زیادی كرد وحكومەتی هەرێمی ناچار كرد كە قەرزی دەرەكی بكات، وهەموو ئەوانە كاردانەوەی ئابووری خراپ وئاڵۆزی هەبوو لەسەر ئابووری ناوچەكە، وبازاڕی لاواز كرد، وبەرهەمهێنان ڕووی لە نزمبوونەوە كرد، وهەر ئەم جەنگە نەگریسە بووە هۆی ئەوەی ئاستی وەبەرهێنان نزمبكاتەوە.
دواتر باردۆخی ئابووری هێندە كز بوو تاكوو گەیشتە (قۆناغی بێ‌ بازاڕی) لەساڵی(2017) كە بە خراپترین قۆناغی ئابووری هەژماردەكرێ‌ لە ئابووری جیهان، ئەو جار بەیەكجاری ئابووری هەریم گەیشتە قۆناغێك كە ئاستی كڕین وفرۆشتن بەیەكجاری نزم بووە و داهاتی هەمووەكی تەواو كەمبوویەوە، ولەهەمووی خراپتر خەرجی گشتی ڕۆژ بەڕۆژ زیادی دەكرد، سەرە ڕای قەرزی دەرەكی بەتایبەتی كە لەو كۆمپانیانە وەگیرابوو كە خەریكی دەرهێنانی نەوت بوون لە خاكی باشووری كوردستان، وخراپی پەیوەندی نێوان حكومەتی هەرێم وحكومەتی ناوەندی كاریگەری خراپی كردە سەر گەشەی هەموو سێكتەرەكانی ئابووری، چونكە متمانە لەلایەن بەكاربەر وبەرهەمهێن لەلایەك ولەلایەن میری وبەرهەمهێنەكان لاواز ببوو، تەنانەت ئەو قۆناغە كاریگەری نەرێنی كردە سەر داهاتی گشتی كە حكومەتی هەرێم نەتوانێ‌ مووچەی فەرمانبەرانی خۆی پێ‌ دابین نەكرا بەتەواوی، ئەمەش كاری كردە سەر ئەوەی پارە نەكەوێتە بازاڕ وبووە هۆی نزمبوونەوەی خواستی هەمووەكی، سەرەنجام بوە هۆی كەمبوونەوەی خستنەڕووش، ئەمەش وای لە بەرهەمهێنەكان كرد كە ئارەزووی بەرهەمهێنانیان لاواز بیت، تەنانەت چەندین سەرمایەداری گەورە سەرمایەی خۆیان بردە دەرەوەی باشووری كوردستان، ئەمەش لێدانێكی خراپی دەرەكی بوو كە لەئابووری هەرێم درا و مەبەستی جیا جیای ڕامیاری لەپشت بوو.
دوای ئەو قۆناغەش دووبارە لەسەرەتای ساڵی(2018)ـەوە باری ئابووری باشووری كوردستان خەریكە بەرە بەرە دەگەڕێتەوە قۆناغی بوژانەوە، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ هەندێ‌ هۆكاری وەك؛ هەناردنی بەشە بودجەی كورد لەلایەن حكومەتی ناوەندی، و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت كە سەرچاوەیەكی سەركی داهاتی گشتی حكومەتی هەرێمە، وكەمبوونەوەی ئەو قەرزانەی كە حكومەت كردبووی كاتی شەڕی نەگریسەكە لەدوای(2014)، وكەمكردنەوەی ڕێژەی پاشەكەوتی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم كە كاتی خۆی لەناچاری ئەنجامی دابوو، بەرزبوونەوەی داهاتی فەرمانبەران، وبازرگانی ناوەخۆ ودەرەكی كەوتەوە گەشە، وخواست لەسەر شمەك وكارگوزارییەكان پەیدابووە وە وخستنەڕووش بەهەمان شێوە بەرزبووەوە، هەموو ئەمانە ئاماژەی دڵخۆشكەرن كە ئابووری هەرێم لەقۆناغی بوژانەوەش بەسەر دەكەوێت بۆ قۆناغی برەوسەندن كە دوا قۆناغی ئابووری یە ولەو پەری پێشكەوتن دایە.
بەپێی هەموو نیشانە ئابوورییەكان لەسەرجەم سێكتەرەكانی ئابووری هەرێم ئەگەر هیچ بەربەستی ڕامیاری و ئابووری نەهێنە پێش ئەوا هەتا سالێ‌ (2023) واتە لە ئێستاوە بۆ ماوەی چوار ساڵی تر دووبارە بارودۆخی ئابووری باشووری كوردستان دەگاتەوە قۆناغی برەوسەندن، هەروەها بۆ ئەوەی بارودۆخی ئابووری بەروە باشتر بچێت و بۆئەوەی نەگەڕێینەوە قۆناغی بێ‌ بازاڕی پێویستە ڕەچاوی ئەم خاڵانەی خوارەوە بكەین:
1) پێویستە دەرامەتە سروشتیەكان بپارێزین لەلایەك، وبەپێ ی پێویست بیانگۆڕین بۆ پێداویستی تاك لە كۆمەڵگە، هەروەها دەبێت سوود لە دەرامەتانە وەربگرین ولەهەموو كەرتەكانی ئابووری بەكاریان بهێنین بۆ پڕكردنەوەی پێداویستیەكان وبەرزكردنەوەی داهاتی گشتی، بۆ نموونە زۆربەی ئەو ڕووبار ودەریاچەی سروشتی وتاڤگە وكانیاوانە كە هەنە دەبێت سوودیان لێوەربگیرێت وبەكاربهێنرێن بۆ بواری كشتوكاڵ لەلایەك، وبۆ بواری گەشتوگوزار لەلایەكی تر، بەتایبەتی لەو ناوچانەی كەدەشتیاین زەوی زۆر گونجاویان هەیە بۆ بەرهەمی كشتوكاڵی ودەكرێ‌ سوودی لەئاوی سەرزەوی ئەو ناوچانە وەربگیرێت، ئەمەش وا دەكات كە بەرهەمی كشتوكاڵی بخرێتە بازاڕەكان وپێداویستیەكانی بازاڕی ناوەخۆ پڕبكاتەوە، ولەحاڵەتێك ئەگەر بەرهەم زیادی كرد دەتوانین ئاڵوگۆڕكێ‌ ی لەگەڵ شمەكێكی دەگمەن پێ بكەین لەگەڵ ووڵاتانی دراوسێ‌ لەڕێگای بازرگانی دەرەكی، وسێكتەری گەشتیاریش بەهەمان شێوە دەكرێ‌ لەدوای نەوت پشتی پێ ببەستین بۆ بەرزكردنەوەی داهاتی گشتی.
2) دەبێت هانی سەرمایەدارانی ناوەخۆیی بدرێت كە وەبەرهێنان لەكەرتی جیاجیا بكەن لە ناوەخۆی ووڵات، تاكوو پێداویستیەكان لەناوەخۆ دابین بكەین بە بەرهەمی ناوەخۆی وفرۆشیاران ناچار نەبن بچن شمەك لەدەرەوەی ووڵات هاوردە بكەن، پارەی ووڵات نەچیتە دەرەوە، ولەهەمان كاتدا پارێزگاری لە پیشەسازییە تازە دامەزراوەكان بكەین وكۆمەكیان بكەین تاكوو ئارەزووی بەرهەمهێنانیان لەناوەخۆ زیاتر بێ‌.
3) دەبێت ڕەسمی گومرگی زیاد بكرێ‌ لەسەر شمەك وكەلوپەڵی هاوردە، چونكە ئەو زیاد كردنەش لەلایەك دەچێتە خەزێنەی گشتی وسەرەنجام داهاتی گشتی پێ‌ بەرز دەبێتەوە، لەلایەكی تر وا لە سەرمایەداران دەكات كە بیر لەوە بكەنەوە كە گرنگی بە بەرهەمی ناوەخۆ بدەن ، یان پشەسازی ناوخۆیی دابمەزرینن، لەو حاڵەتەدا بێكاری لە هەرێم چارەسەر دەبی.
4) پێویستە داهاتی گشتی بەفیڕۆ نەدرێت وخەرجی گشتیش سنوردار بكرێ‌، تاكوو هاوسەنگی دروست ببی وتووشی گرفتی ئابووری نەبین، ڕووبەڕووی كورتهێنان نەبینەوە لە بودجەی گشتی، ئەوەش دەگەڕێتەوەی بۆ سیاسەتی ئابووری ونەختینەیی حكومەتی هەرێم، دەبێت ئەو داهاتەی لەماوەی سالێكی دیاریكراو بەدەست دەهێنن بە پلانێكی پوخت وزانستی خەرج بكرێ‌ تاكوو تووشی دۆخی ناهەموار ونەخوازراوی ئابووری نەبین.
5) دەبێت بنەماكانی بەرهەمهێنان(كار، زەوی، سەرمایە، ڕێكخستن) بخرێنە كار تاكوو بگەینە كارپێدانی تەواوەتی لە ووڵات، وبەرهەمی ناوەخۆ زیاد ببی، چارەسەری هەڵاوسان وبیكاری یش بكەین، كە ئەو دوو گرفتە ئابوورییەی كە زۆربەی ووڵاتانی تازە پێگەیشتووی پێیەوە دەنالێنن.
6) نابێت ئیمە هەر بیر لە ناردنە دەرەوەی كەرەسە سەرتاییەكان یان دەرامەتە سروشتیەكان بكەین لە پێناو بەدەست هێنانی داهاتێكی دیاریكراو، بەتایبەتی هەناردەكردنی نەوت، چونكە ئەگەر هەر وا نەوت بنێرینە بازارەكانی جیهان، ئیمە لە ڕووی ئابوورییەوە هەر بە كلكایەتی یان پاشكۆیەتی ئابووری یەوە دەمێنینەوە، ئەمەش یەكێكە لە نیشانەكانی دواكەوتووی ئابووری، ئەمەش ئایندەیەكی خراپی ئابووری لێدەكەوێتەوە، بۆیە پێویستە بیر لە بەرهەمهێنان وپاڵاوتنی نەوت لەناوەخۆ بكەینەوە وهەوڵ بدەین بازاڕێكی نێودەوڵەتی بۆ فرۆشتنی بەرهەمەكانی نەوت لە ناوچەكە دروست بكەین.
7) پێویستە سوود لە پسپۆڕی وشارەزایی ووڵاتانی پێشكەوتوو لە ئەوڕوپا وڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ووڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەربگرین لەو پێشكەوتنە مەزنەی كە لەو ووڵاتانە هەیە لە ڕووی ئابووری یەوە، بەتایبەتی وولاتانی ئەوڕوپی كە هەر لەدوای شۆڕەشی پشەسازیەوە هەتا ئیستا ئەوان لە لوتكەی پێشكەوتنن، و دەبێت سوود لەكەسانی پسپۆڕ لە زانكۆكانی كوردستان وەربگیرێت لەم بارەوە، چونكە (ئادەم سمپ)ی ئابووری ناسی سكۆتلەندی پێی وابوو كە پسپۆڕبوون ڕۆلێكی سەرەكی دەبینێ‌ لە بواری پەرەسەندنی ئابووری.

لەكۆتایدا سەرەڕای هەبوونی چەندین كۆسپ لەبەردەم سەربەخۆیی ئابووری باشووری كوردستان و دروست بوونی گرفتی ڕامیاری وئابووری، بەڵام ئابووری هەرێم خاوەن دەیان بنەمای سروشتی و مرۆیی بەهێزە بۆیە لەماوەیەكی نزیكدا دەگاتە قۆناغی برەوسەندن، وئەم قۆناغەش دەبێتە بناغەیەكی باش بۆ بەدیهێنانی ئامانجی ئابووری وسیاسی ونەتەوەیی گەورە.

سەردار ئەسعەد مامۆ
ماستەر لەجوگرافیای سروشتی