یەکێتی ژوورەکانی بازرگانی و پیشەسازی

هەرێمی کوردستان / ‌عێراق

چاوپێکەوتن

زانستی ئابووری لە مێژووی كوردا باشووری كوردستان وەك نموونە

زانستی ئابووری لە مێژووی كوردا باشووری كوردستان وەك نموونە

ئابووری لە مێژووی مرۆڤایەتیدا پێگەیەكی گرنگی داگیركردووە، هەموو ئەو نەتەوەو گەلانەشی كە ئەمڕۆ لە پێشەنگی پێشكەوتن و پەرەپێدانن، بەچەندین قۆناغی مێژوویی تێپەڕ بوون هەربۆیە گرنگە لەكوردستانیشدا ئاوڕێك لەم لایەنەی ئابووری بدەینەوە ئەو بوارەی كە لەهەموو قۆناغە مێژووییەكانی كورددا رۆڵێكی گرنگی گێڕاوە، بۆقسەكردن لەسەر ئابووری و مێژووی ئابووری كوردستان كە ئەمڕۆ دەكرێت لە توێژینەوەو لێكۆڵینەوە ئابوورییەكاندا سوودی لێوەربگرێت؛ چەند پرسیارێكمان ئاراستەی پرۆفیسۆری یاریدەدەر دكتۆر كەیوان ئازاد ئەنوەر كرد .
• بیری ئابووری وەك سەرجەم بەشەكانی تری بیركردنەوەی هزری مرۆڤایەتی، خاوەنی چەندین ئاراستە و قۆناغی مێژووی تایبەت بە خۆیەتی، بەڵام كاتێك دەڕوانینە ئەو بیرە لە مێژووی كوردا گرنگی پێنەدراوە، ئایا ئەمە بۆچی دەگەڕێتەوە؟
- مێژووی دەركەوتنی بیری ئابووری لە سەرتاسەری جیهان و لای سەرجەم كۆمەڵگاكانی مرۆڤایەتی بە ئاژەڵداری واتە (شوانكاری) دەستی پێكردووە. دواتر مرۆڤ كشتوكاڵی وەك بەهێزترین بنەمای ئابووری لە مێژوودا دۆزیوەتەوە. دیارە ئەگەر تا ئێستا لەسەر مێژووی دەركەوتنی شوانكارە و بیری شوانكارەیی وەك بنەمایەكی ئابووری قۆناغێكی مێژووی مرۆڤایەتی، بۆچوونی جیاجیای بیرمەندانی ئابووری و مێژوونووسانی لەسەر بێ، ئەوا مێژووی دۆزینەوەی كشتوكاڵ بە بیرێكی ئابووری بۆ نزیكەی (نۆ هەزار) ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، كاتێك بەر لە (6750) ساڵ پێش زایین گوندی (چەرمۆ)ی نزیك شاری (چەمچەماڵ) لە باشووری كوردستان، وەك یەكێك لە كۆنترین گوندە كشتوكاڵییەكان ناوی چووە تۆمارەكانی مێژووە. بیری ئابووریش لەو گوندە دوای ئەوەی هات، كە لەیەكاتدا لەو گوندە چەندین جۆر دانەوێڵە بەرهەم هێنرا، ئەوانیش (گەنم، جۆ، نیسك، نۆك، فستق) چێنراوە و بەكارهێنراوە. ئەمەو (مەڕ، بزن، مانگا، بەراز)یش ماڵی كراوە. كە دیارە هەریەك لەو دانەوێلانە شێوازی جیاواز بە خۆیان لە چاندن و چاودێریكردن و بەرهەمهێنان و خستنە بازاڕیان جیاواز بووە، بۆیە لەو مێژووەوە سەرەتاكانی بیری ئابووری لە كشتوكاڵەوە چووە تۆمارەكانی مێژووەوە. خاڵی تێڕامان ئەوەیە، كە لەگەڵ ئەوەی دانیشتوانی ڕەسەنی كوردستانی كۆن، خاوەنی ئەو دۆزینەوەیە و ئەو بیرە ئابوورییە بوون، بەڵام لەلایەن یەك كورد و وەك كوردیش ناویان نەچووە تۆمارەكانی مێژووەوە. واتە لای مێژوونووسان كورد نەبووە خاوەنی دۆزینەوەی یەكەمین بیری ئابووری. ئەوەش ئێمە دەگەیەنێتە ئەوەی، كە ئێمەی كورد لەگەڵ ئەوەی خاوەنی ئەو مێژووەیەن، بەڵام خاوەنی بە خاوەنكردنی نەبووین و كارەمان لەسەر نەكردووە، بۆیە نەمانتوانیووە، شیكار بۆ لایەنی هزری ئابووری و ئاراستەكانی بكەین . لەلایەكی دیكەوە بە دوای ئەو دۆزینەوە ئابوورییە گرنگە، چەندین جۆری (كان) لەسەر خاكی ئێمە و بەشێكی لەلایەن خودی خۆمانەوە دۆزرانەوە، كە دیارترینیان (بەردی گرانبەها، مس، ئاسن، زیو، زێر)و چەندین كانی تر بوون، تا دەگاتە دۆزینەوەی (نەوت) لەساڵی (1905ز) لەسەر دەستی زانای جیۆلۆجی فەڕەنسی بەناوی (ج. مۆرگان) لە شاری (كەركوك). سەرباری دۆزینەوەی بازرگانی و كاری بازرگانی و دەركەوتنی باج و ڕێكخستنی باجەكان بەپێ قۆناغە جیاوازەكانی مێژوو و ئەو سیستەمە سیاسیانەی فەرمانڕەوایەتیان لە شوێنە جیاجیاكانی خاكی كوردستان كردووە. هەموو ئەوانەش ئێمە دەگەینە ئەوەی، كە تاكە شتێك لە خاكەكەی ئێمەدا بە سروشتی خۆیدا تێپەڕی بێت لایەنی ئابووری بووە، بەڵام نەمانتوانیووە بە ڕاستە ڕێگای خۆیدا بیبەین، بۆیە دوای مێژووییەكی دوور و درێژ لەو قۆناغە، تا ئێستاش خاوەنی بیرێكی ئابووری تایبەت بە خۆمان و خاوەن ئابووری بەهێزی خۆمان نەبووین و نین.
• وەكو شارەزایەكی بواری مێژوو، ئایا مێژووی ئابووری كوردستان لە مێژووی بیری كۆمەڵایەتی ئەدەب و نووسیندا، تاچەند ڕەنگدانەوەی هەبووە، بەتایبەتی كە بیری ئابووری هەڵقوڵاوی بوارە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكان بووە؟
- ڕاستییەك، كە نابێت هیچ یەك لە ئێمەی كورد نكوڵی لێ بكەین و خۆی لێ لابدەین، ئەوەیە، كە زۆرینەی مێژووی ئێمە بە هەموو بوارەكانییەوە لە مێژووی سیاسی تا بە مێژووی ئایین و فەرهەنگ و كۆمەڵایەتی و تەنانەت مێژووی ئابووری دەگات، لەلایەن خودی خۆمان نەنوسراوەتەوە، بۆیە نەمانتوانیووە وەك پێویست خاوەنداریەتی لە مێژووی ئابووری خۆمان و بیری ئابووری خۆڕسكی كوردستانی و كوردەواری بكەین. لەلایەكی دیكەوە كاتێك كوردستان بە درێژایی مێژوو كێشەی ئابووری و كەمی داهاتی نەبووبێ، جگە لە ناڕێكی لە دابەشكردن و سوودوەرگرتن لە بنەما ئابوورییەكان، ئاسایی ئەو دوو لایەنە بە هەردوو ڕەهەندەكەیدا، كاریگەریی لەسەر سەرجەم لایەنەكانی ژیانی كۆمەڵگای كوردی بەجێهێشتووە. بەتایبەت لە تۆمارە مێژووییەكان و دەقی شاعیرانی كورد و دەقە ئەدەبییەكاندا. هەروەك ئەوەی لە چەندین تۆماری مێژوویی و دەقی شیعری و ئەدەبیدا، لایەنی ئابووری بە زەقی دەبینین. لەم بوارەشدا دەكرێ چەند نموونەیەكی مێژوویی بخەینە بەرچاو، وەك ئەوەی كاتێك سوپای عەرەبی ئیسلامی گەیشتە كوردستان ‌و بەشێكی گەورەی كوردستانیان بە دەوڵەتەكەیانەوە گرێدا، دەوڵەتی نوێ بڕیاری سەر لە نوێ ڕووپێوكردنی زەوییەكانی سنووری دەوڵەتەكەیدا. ئەمەو بڕیاریدا باجی (خەراج) بخاتە سەر زەوییەكان ‌و بڕی باجەكەش بە پێی ڕادەی بەرهەمەكە دیاریكرد. ئەوەش دوای دەركەوتنی ڕادەی بەرهەمی كشتوكاڵی كوردستان ‌و زەوییەكانی نێوان هەردوو ڕووباڕ (دیحلە و فورات) ‌و (دۆڵی نیل) لە وڵاتی میسر، كە بۆ خەلیفە ‌و كاربەدەستانی زۆر گرنگ بوون. تەنانەت خودی خەلیفە تۆمارگەیەكی نوێی بۆ داهاتی دەوڵەت كردەوە. دوای ئەوەشی بنەما ئابوورییەكانی كوردستان بە دەوڵەتەكەیەوە گرێدا، دەركەوت خاوەنی چ داهات و داراییەكی گەورەیە. ئەمەو جگە لەوەشی باجی (جزیە) خرایە سەر ئەو كەسانەی موسوڵمان نەبوون، كە دیارە ئەوەش بۆ دەوڵەتی خەلافەت زۆر جێگای بایەخ بوو، چونكە لە كوردستاندا چەندین ئایین و ئایینزای جۆراوجۆر هەبوون، كە باجی جزیەیان دەخرایەسەر، وەك ئایینەكانی (جوو، مەسیحی، زەردەشتی، مانی، مەزدەكی، میترایی، بتپەرست). باجی زەكاتیش وەك باجێكی یاسایی ‌و ئایینی بۆ ئەوانە زیادی كرد، كە موسڵمان بوون. سەرەڕای دەیان باجی جۆراوجۆری تر. لە سۆنگەی ئەو راستیانەشەوە ئابووری كوردستان، خزمەتێكی زۆری دەوڵەتەكانی خەلافەت ‌و حكومەتە كوردییەكانی ئەو قۆناغەی كرد. لەم بارەشەوە سەرچاوە مێژوییەكان، ئاماژە بەوە دەكەن، كە لە سەرەتای گرێدانی بەشی باشووری كوردستان بە دەوڵەتی ڕاشدییەوە كەسێكی ناسراوی وەك (زوبیری كوڕی عەوام) لە دەرامەتی نێوان دوو زێ ‌و هەرێمی چیا واتە (كوردستان) لە دوای مردنی، نزیكەی (پەنجا هەزار) دینار ‌و (هەزار) ماینی لە دوا بەجێما. ئەوەش لە دەرئەنجام سەپاندنی باجەكانی (خەراج ‌و جزیە ‌و زەكات) لەسەر دانیشتوانەكانی، ئەو سامانەی پێكەوە نابوو. سەرەڕای ئەو دەسكەوتانەی لە شەڕەكاندا دەستی كەوتبوون، چونكە بە پێی فرمانێكی خەلیفە (عومەری كوڕی خەتاب) ‘‘دەسكەوتی شەڕ بۆ ئەو كەسانە بوو بەشداریان تێدا دەكرد‌‌. ئەمەش زەمینەی كۆكردنەوەی درامەتێكی ئابووری گەورە بۆ سەركردەكان ‌و سوپاكانی عەرەبی ئیسلامی ڕەخساند، كە ئەركی كۆنترۆڵكردنی كوردستانیان پێ سپێردرا بوو. هەروەها خەلیفە (عوسمانی كوڕی عەفان)یش بۆ باشترین سەرپەرشتیكردنی دەرامەتی ئابووری كوردستان ‌و (زەوی رەش) (وەلیدی كوڕی عوقبەی كوڕی ئەبی موعیت)ی خزمی خۆی لە جێگای (سەعدی كوڕی ئەبی وەقاس) كردە والی (كوفە). خەلیفە (عەلی كوڕی ئەبی تالیب)یش بۆ هەمان مەبەست (عەماری كوڕی شەهاب)ی كردە والی (كوفە)‌و (وەلیدی كوڕی عوقبە)ی لابرد. ئومەویەكانیش بەهۆی نزیكایەتیان لە كوردستان، بەو پێیەی پایتەختی خەلافەتیان شاری دیمەشقی وڵاتی شام بوو، سودێكی گەورەیان لە دەرامەتی ئابووری كوردستان وەرگرت، لەوانە لە هەرێمی دینەوەردا ساڵانە (پێنج ملیۆن ‌و سەد هەزار) درهەمیان وەرگرت. عەباسیەكانیش سەرەڕای سوود وەرگرتن لە دەرامەتی ئابووری كوردستان لە ڕێگای باجەكانی (خەراج ‌و جزیە و زەكات)ەوە سوودێكی گەورەیان لەپێگەی جوگرافی كوردستان وەرگرت. ئەوەش بۆ بازرگانی كردن لەگەڵ رووسەكان لە بەری باكوری دەوڵەتەكەیان، لێرەدا بوار نییە زیاتر بچمەناو ئەو ووردەكارییانەی سەردەمی عەباسییەكان.. بە كورتی دەرامەتی ئابووری كوردستان ئاسانكاری خەرجی دەوڵەتانی سەردەمی خۆی كرد، كە یان لە دانیشتوانەكەیان دەسەند یان دەسەڵاتدارانی كورد بۆیان دەناردن.
لە قۆناغێكی دواتریشدا میرێكی كوردی وەك (بەدرخان پاشا)دا جێگایەكی شیاوی بۆ (بواری ئابووری) كردەوە، چونكە ئەو لەو بڕوایەدا بوو، كە چاككردنی باری ئابووری‌و بنیاتنانەوەی ژێر خانی ئابووری میرنشینەكەی دەبێتە فاكتەرێكی گەورە بۆ جێبەجێكردنی سەرجەم بەرنامەكانی. بۆ ئەم مەبەستەش هەوڵی چارەسەركردنی كێشەی زەوی زار و رێكخستنی باجەكان ‌و بڵاو كردنەوەی ئاسایش ‌و دورخستنەوەی دز و جەردە و ئاژاوە گێڕان لە میرنشینەكەی دا. یەكەمین هەنگاویش لەو پرۆژەیەدا بۆ چاكردنی باری ئابووری میرنشینەكەیدا كاری بۆ كرد، چارەسەری كێشەی زەوی ‌و زاری هاوڵاتیان بوو. بە تایبەت كێشەی نێوان خاوەن زەوی ‌و جوتیارەكان. لەم بوارەشدا (پەیمانی پیرۆز) نەقشی خۆی گێڕا. هەروەها هانی بازرگانەكانیش درا گەشە بە لایەنی بازرگانی بدەن ‌و بازاڕەكانی جزیرە و میرنشینەكە ببوژێنەوە و سەرمایەكانیان بۆ گەشە كردنی ئابووری ووڵات بخەنە گەڕ. لە بەرامبەردا بەڵێنی بە بازرگانەكان‎ دا ئاسایشی وڵاتەكەی بپارێزێت. هەروەها بە دەستێكی پۆڵاینی ‌و بێ‌ بەزەیی كەوتە گیانی دز و جەردەكان ‌و بە توندترین شێواز كەوتە دژایەتیكردنیان. ئەمەو لەلایەكی ترەوە كەوتە دژایەتیكردن ‌و ڕاونانی بەرتیل خۆران ‌و بێبار و لادەرەكان. بەمەش ئاسوودەیی‌و هێمنی لە وڵاتدا چەسپا و بواری بە بازرگان ‌و گەشتیار ئەوروپایی ‌و ئاسیاییەكاندا كار و چالاكییەكانی خۆیان درێژە پێ‌بدەن. تەنانەت (دوو) مژدەدەری ئەمریكایی، كە لە مانگی حوزەیرانی ساڵی (1846ز) سەردانی بارەگای میری بۆتانیان لە (جزیرە) پایتەخت كردووە، شاهیدی ئەوەیان داوە، كە هیچ تاوانبارێك لە سزای (بەدرخان پاشا) ڕزگاری نابێت.
لەو دەقە مێژووییانەوە دەگەینە ئەوەی، كە ئەگەر خاكی كوردستان، خاكێكی هەژار بوایە ئەوا بەدرێژایی مێژووی چاوی داگیركەرانی كوردستانی نەدەكەوتە سەر و بەردەوام مەترسی دەیان دەوڵەتی زلهێزی لەسەر نەدەبوو. وەك ململانێ دەوڵەتانی (ئەكەدی، ئاشووری، بابلی)، تا دەگاتە ململانێ دەوڵەتانی(هەخامەنشی، یۆنانی، ئەشكانی، ساسانی، ڕۆمانی) لەگەڵ یەك لە قۆناغی مێژووی كۆن و ململانێ دەوڵەتانی (خەلافەتی ڕاشدی و ئومەوی و عەباسی) لەنێو خۆیان و دەوڵەتانی هاوسەردەمیان وەك (بێزەنتی، هیندی، چینی) تا دەگاتە دەركەوتنی بنەماڵەكانی (ئێلخانی و توركمانەكان) لەگەڵ نەیارانیان لە قۆناغی مێژووی ناوەڕاست و ململانێ (ئێرانی و عوسمانی و ڕووسی) لە قۆناغی مێژووی نوێ و دەوڵەتانی (ئینگلیز، فەڕەنسی، یەكێتی سۆڤیەت توركیا، ئێران، ئێراق، سووریا) لە قۆناغی مێژووی هاوچەرخ تا بە ئێستا دەگات. هەموو ئەوانە بەڵگەن بۆ بەهێزی دەرامەت و پایەكانی ئابووری خاكی كوردستان و بەكارنەهێنانی لەلایەن كوردەوە. بەپێچەوانەوە بردنی بە تاڵانی لەلایەن ئەو داگیرانەی ئاماژەیان پێكرا. ئەمەو سەرباری ناكۆكی نێوان خاوەن موڵك و سەرۆك هۆز و خێڵ و تیرەكانی كورد لەگەڵ یەك و بەرامبەر جوتیاران و خەڵكانی زەحمەتكێش لەسەر داهات و زەوی كشتوكاڵی و موڵك. دیارە ئەگەر ئەوەش بوونی نەبوایە شاعیرێكی وەك (قانع) بە شاعیری چەوساوەكانی كوردستان، واتە بەرگریكاری چینی جوتیار و زەحمەتكێش ناوی دەرنەدەكرد.
• ئایا مێژوونووسان تا چەند توانیویانە، شرۆڤەی ئەو واقیع و گۆڕانكاریانە ئابووریانەی قۆناغە جیاجیاكانی مێژوو بكەن؟
- بەبڕوای ئێمە مێژوونووسان زۆر بە كەمی خۆیان لەو بوارە داوە. هەربۆیە كاتێك لە مێژوودا ئابووریناسێكی كورد نەبینین، ناتوانین باس لەوە بكەین، كە ئایا لای خودی كورد شرۆڤە بۆ لایەن و بوارە جیاجیاكانی ئابووری و پێكهاتە و جۆر و خەسڵەت و رێژە و داهاتەكانی كراوە؟ بیگومان نەخێر. دیارە كاتێكیش ئەو (نەخێرە) پێچەوانەوە دەبێتەوە، كە دوای شیكاری وودی تۆمارە مێژووییەكان بە چەندین دەقی مێژووی ئابووری بگەین، كە بە مێژوونوسی ئابووری و ئابووریناس ئاشنامان بكات.
• كورد لە مێژە خاوەنی چەندین كەسایەتی و سەركردە و شاعیر و ئەدیبی گەورە بووە؟ ئایا لە مێژووی كوردا بیرمەندی ئابووری و گەورە بازرگان بوونی هەبووە؟
- دیارە ئەگەر لای نەتەوە و گەلانی دی كەسانێك وەك مێژوونووسی ئابووری یان ئابووریناس دەركەوتبن، وەك (ئەبو یوسف)، كە خاوەنی كتێبی (الخراج) بووەو هەروەها (ئەلماوەردی)، كە خاوەنی كتێبی (احكام السلگانیە) بووە، ئەوا بۆ نەتەوە و كۆمەڵگای كوردی شتێكی نامۆ بووە. واتە لە مێژوودا كەسێكی وەها نابینین كورد بووبێت و وەك مێژوونووسی ئابووری یان ئابووریناس لە قۆناغە جیاجیاكانی مێژوودا دەركەوتبێت، تا دەگاتە نیو سەدە لەمەو بەر. ئەوەش خاڵێكی لاوازی مێژووی ئێمەی كورد بووە.
* بۆ دەربازبوون لەو واقیعە سەخت و دژوارە، ئیمڕۆ پێویستمان بەوە نییە بگەڕێنەوە نێو لاپەڕەكانی مێژوو بۆ ئەوەی فێری خۆبژێوی و پشتبەستن بین بە بەرهەمی ناوخۆ و كار و پیشەی خۆماڵی تاوەكو لە واقیعی گەمارۆی ئابووری و پاشكۆیەتی وڵاتانی دەوروبەر و ئێراق ڕزگارمان بكات؟
- ئەگەر ئێمەی كورد بمانەوێت بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە سەخت و دژوارە، سوود لە ئەزموونەكانی مێژوو وەربگرین، دەبێت بگەینە ئەو ڕاستییەی، كە مێژوو وەك چیرۆك و بەسەرهات سەیر نەكەین، بەڵكو دەبێت وەك پەند و ئەزموون لێ بڕوانین بۆ ئەوەی لێوەی فێربین، بەڵام سەرباری هەموو ئەوانە نابێت ئەوەش لەیادی بكەین، كە ئێمەی كورد دەتوانین بەر لە هەر شتێك ڕووپێوێكی بنەما ئابوورییەكانی هەرێمی كوردستان بكەین. بۆ ئەوەش پێویستمان بە زەمینەسازی و هەنگاوی نوێ هەیە، بۆ ئەوەی گەشە بەلایەنی ئابووری هەرێمی كوردستان بكەین. بە بڕوای منیش وەك پسپۆڕێكی بواری مێژوو، ئەگەر ئێمەی كورد خۆمان لە خۆمان بكەوینەوە و لەبری دژایەتیكردنی یەكتر و چاڵ بۆ یەكتر هەڵكەندن، یەكتری قبوڵ بكەین و بەیەكەوە كار بكەین، ئەوا ئابووری كوردستان بەرەو سەربەخۆیی هەنگاو دەنێت. دیارە سەرەتای ئەو كارەش لە پرۆسەی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستانەوە دەبینم، كاتێك هەرێمی كوردستان خەریكە بەرەو سەربەخۆیی بواری نەوت و گاز هەنگاو دەنێت، كە ئەوەش بۆ ئێستای كورد و هەرێمەكەمان بە شادەماری ئابووری دادەنرێت،لەم بوارەشدا دەبێت زۆر ووریابین و لەكاتی بەرەو سەربەخۆیی چوونی نەوت و گازی هەرێم وەك شادەماری ئابووری ئێستای هەرێمی كوردستان و كورد، هەموو ئامار و پێوەر و پلانەكان بۆ میدیاكان ئاشكرا نەكەین، چونكە كاتێك ئەوانەی چاویان بە سەربەخۆیی ئابووری هەرێمی كوردستان هەڵنایەت، لەوانە دەسەڵاتدارانی ئێراق و وڵاتانی دراوسێ، كاتێك زانیان حكومەتی هەرێمی كوردستان خاوەن چەند نەوتی یەدەك و گاز و گازی سروشتی و كان و بەردی گرانبەهایە و داهاتی ئابووری چەندە و ئەو داهاتانە لە كوێی كوردستان بوونیان هەیە و چۆن دەبێتە دراو، ئەوا ئاسایی لە بری ئەوەی پشتمان بگرن و هاوكارمان بن، كار بۆ لێدانی و شكست خواردنی پلانەكانمان دەكەن.
* قۆتابخانە ئابوورییەكان و فەلسەفە و سیستەمە سەرمایەداری و تیۆرییەكانی كلاسیكی و ئێستاش بیردۆز و بیری نوێی ئابووری، ئایا هیچ ڕەنگدانەوەی لەسەر كۆمەڵگای كوردستان هەبووە؟ ئەگەر هەیبووە ئەی بۆچی ئێستا ئەو پەشێوی و بێسەروبەری لە بەڕێوبردنی ئابووری هەستی پێدەكرێ؟
- لای ئێمەی كورد كەسانێك وەك مێژوونووسی ئابووری و ئابووریناس و بیرمەندی ئابووری دەرنەكەوتوون، تا ببنە خاوەن ناسنامەی خۆیان و بیردۆزی ئابووری و فەلسەفەی ئابوروی تایبەت بە خۆیان هەبێ. ئەوەش وایكردووە، كە ئێمەی كوردیش وەك بەشێكی نەتەوە و كۆمەڵگاكانی جیهان كاریگەری خوێندنگا و بیردۆز و سیستەمی ئابووری نەتەوە و گەلانی تری دونیامان لەسەر بێ. ئەوە بۆ ڕابردووییەك، كە گوزەشت، بەڵام بۆ قۆناغی ئێستامان دەكرێت بڵێن، ئێمەی كورد دەتوانین بەچەندین ڕێگا سوود لە ئەزموونی نەتەوە و گەل دەوڵەتانی تر وەربگرین. لەوانە لە ڕێگا ناردنی ڕٍۆڵەكانمان بۆ وڵاتانی دەرەوە و خوێندن لە بوارە جیاجیاكانی زانستی ئابووری و كاركردن بۆ تەواوكردنی سەرجەم قۆناغەكانی خوێندن. دواتر گەڕانەوەی ئەو بۆ خزمەتكردنی خاك و نیشتمانەكەمان. دیارە لەم بوارەدا حكومەتی هەرێمی كوردستان چەند هەنگاوێكی وەك پرۆسەی تواناسازی ناوە، بەڵام هەوڵەكان سست و بێبەرنامەیی پێوە دیار بووە، كەمتریش كار لەسەر لایەنی ئابووری و زانستی ئابووری كراوە، كە بە شاخوێنبەری زانستەكانی ئێستای جیهان دەزانرێت، چونكە بێ زانستێكی بەهێزی ئابووری ئەستەمە بە سیستەمێكی بەهێزی سیاسی بگەیت و بەو سیستەمە بتوانێت داكۆكی لە زمان و فەرهەنگ و كەلتووری خۆت بكەیت.