یەکێتی ژوورەکانی بازرگانی و پیشەسازی

هەرێمی کوردستان / ‌عێراق

چاوپێکەوتن

ئابووری رەیعی نەوتی هەرگیز ئابوورییەكی سەركەوتوو سەقامگیر نییە

ئابووری رەیعی نەوتی هەرگیز ئابوورییەكی سەركەوتوو سەقامگیر نییە

دكتۆر ئەحمەد سەفار شارەزاو پسپۆری ئابووری و پەرلەمانتار لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق:
عێراق پێویستی بەبودجەیەكە بەئاراستەی وەبەرهێنان نەك تەنیا بۆ بەكاربردن
قەیرانی سیاسی و ئابووری لەدەوڵەتی عێراقدا جگە لەوەی مێژوویەكی دووری هەیە و خەلەلێكی گەورەی لە بونیاتی هەیكەلی ئابووری ئەم وڵاتە بەجێهێشتووە هاوكات زیانێكی گەورەشی بۆ هەموو ئەو گۆڕانكارییانەش هەبووە كە ئابووریناسان لەهەموو وێستگەو قۆناغەكاندا ئومێدیان لەسەر هەڵچنیوە، لەم دیمانەیەی گۆڤاری( سامان )دا دیمانەیەكمان لەگەڵ دكتۆر ئەحمەد سەفار شارەزاو پسپۆری ئابووری و پەرلەمانتار لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق كرد كە خاوەنی چەندین شیكاریی و بۆچوونی زانستی ئابوورییە لەسەر ئابووری عێراق و بودجە.
دیمانە: گۆڤاری سامان
• سەرەتا با لەو پرسیارەوە دەستپێبكەین ئایا بۆچوون و تێڕوانینی ئێوە چۆنە بۆ ئابووری عێراق؟
- دەرهێنانی نەوت و فرۆشتنی و خەرجكردنی داهاتەكەی لە بودجەی بەكاربردندا پێی دەوترێت ئابوورییەكی رەیعی نەوتی ، كە تەنیا پشتی بەداهاتی پێترۆ دۆلار بەستووە، هەرگیز ئابوورییەكی لەم شێوەیە ئابوورییەكی سەقامگیرو سەركەوتوو نابێت، چونكە لەم شێوە ئابوورییانەدا هەموو ئەگەرەكان بەستراونەتەوە بەبەرزی و نزمی نرخی نەوتەوە، ئەگەر بەهای بەرمیلێك پێترۆڵ وەكو ئێستا بەرز بێت ئەوا داهاتێكی باش دەستەبەر دەبێت؛ خۆ ئەگەر لەناكاو بەهای نەوت لەبازاڕە جیهانیەكاندا هاتە خوارەوە ئەوە وەكو ساڵانی 2014 تووشی قەیران دەبینەوە. بەداخیشەوە لەكاتێكدا بەهای نەوت بەرزیش بێت بەهۆی هەموو ئەو خەلەلە ئابووری و داراییانەی لەبونیاتی ئابووری عێراقدا هەیە زۆربەی داهاتەكان بەخراپی بەكاردەهێنرێت و رێژەی گەندەڵی بەرز دەبێتەوە ، گەرچی حكومەت بەردەوام ئیدعای ئەوە دەكات كە كار بۆ كەمكردنەوەی رێژەی گەندەڵی دەكات بەڵام بەهۆی ململانێی سیاسی و ناسەقامگیری سیاسییەوە ئاستەنگ لەبەردەم جێبەێجێكردنی چاكسازیی و پاكسازییەكان بەتایبەت لەمەلەفی نەوت هەیە.
• بودجە وەكو نەخشەیەكی ئابووری بۆ داهاتوو بەتایبەت لەماوەی ساڵی داهاتوودا بە گرنگترین پرۆژە یاساكان دادەنرێت، بەبەردەوامیش گرفت و كەموكوڕی لەناو پرۆژە یاسای بودجەی عێراقدا بوونی هەبووە، بەڕێزت وەكو شارەزایەكی ئابووری خوێندنەوەت بۆ ئەم بابەتە چی یە؟
- لە2003 ەوە تاكو ئەمڕۆ بەردەوام كێشە لەناو رەشنووسی ئەو پرۆژە یاسایەی بودجەیەدا هەبووە كە حكومەت پەسەندی دەكات و بۆ پەرلەمان بەرز دەكرێتەوە، من هەمیشە وتوومە بودجەی گشتی عێراق بودجە نییە بۆ نموونە لە پرۆژە یاسای بودجەی 2019 دا كە جگە لەوەی هەمان كۆپی بودجەی 2018یە بەڵكو ساڵ لەدوای ساڵ خراپتر دەبێت ، سەرەتا پێویستە لە بودجەكەدا ئەو خەلەلە چارەسەر بكرێت كە بودجەیەكی بەكاربردن( میزانیەی تشغیلی)نەبێت و روو لە داڕشتنی بودجەیەكی وەبەرهێنان بكەین ، بەتایبەتی كە عێراق پێویستی بەدابینكردنی هەلی كارەو قەیرانی بێكاری لەناو گەنجاندا رووی لەزیاد بوون كردووە، هاوكات لەناو بودجەكەدا هەموو ئەو كێشانە چارەسەر بكات كە چەندین ساڵە بێ چارەسەر ماوەتەوە وەكو مەلەفی ئاوو كارەباو خزمەتگوزارییەكان ، دەبێت بڵێین بودجەكە پلانێكی گەشەپێدان و بەرەوپێشبردنی عێراقە لەهەموو روویەكانی ئابووری و دارایی و وەبەرهێنان و رۆشنبیرییەوە. خاڵی گرنگ و ستراتیژی بۆ ئێمە ئەو بڕگانەیە كە راستەوخۆ پەیوەندی بەماف و موستەحەقاتی گەلی كوردستانەوە هەیە كە بەداخەوە بەبەرنامەیەكی داڕێژراو ساڵ لەدوای ساڵ كەم دەكرێتەوەو ئێستا بۆ 12.7% كەمبووەتەوە تەنانەت بەهۆی بەرزبوونەوەی خەرجیەكانی سەروەرییەوە ئەم رێژەیە بۆ نزیكەی لە 8% كەم دەبێتەوە كە بەشی 6 مانگی خەرجی و پێداویستیەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان ناكات، حكومەتی عێراق ساڵ لەدوای ساڵ خەرجیەكانی سیادی زیادكردووە لەرێگەی زیادكردنی بڕگەكانەوە بۆ نموونە لەساڵی 2017 تەنیا 43 بڕگە بووەو لە 2018 بووە بە 95 بڕگەو لە رەشنووسی بودجەی ئەمساڵدا بۆ 111 بڕگە هەڵكشاوە كە راستەوخۆ كاریگەری لەسەر كەمبوونەوەی پشكی هەرێمی كوردستان دەبێت، ئەمە وێڕای كەموكورتیەكانی تری تایبەت بە پشكی پێشمەرگە و قەرزی دەرەكی و خەرجیەكانی بەندەرو هێڵەكانی شەمەندەفەر و دیاریكردنی ئەو نرخەی نەوت كە لەسەر ئەو بنەمایە بودجەكە دانراوە كە زۆربەی جار جیاوازییەكی زۆری لەنێواندایەو لەسەر ئەو بنەمایە مامەڵە لەگەڵ پشكی كوردستاندا دەكرێت.

• یەكێك لەگرنگترین دۆسێكانی نێوان هەولێرو بەغدا پرسە دارایی و ئابوورییەكانە و پێویستە كاری جیددی لەسەر بكرێت، ئایا لەم رووەوە چی كراوە ؟
- مادام ئێمە بەشێكین لەعێراق و لەچوارچێوەی عێراقدا مامەڵەمان لەگەڵ دەكرێت هەربۆیە دەبێت لەسەر بنەمای شەراكەت و تەوفوق مامەڵەمان لەگەڵ بكرێت ، بەڵام گرفتەكە لێرەدایە كە ئێمە بەردەوام كێشەو گرفتی دارایی و ئابووریی و دەستووریمان لەگەڵ عێراقدا هەیە ، واتا دەبێت سەرجەم ماددە دەستوورییەكانی تایبەت بە ماف و ئیمتیازاتەكانی هەرێمی كوردستان جێبەجێ بكرێت، تەنانەت پشكی هەرێمی كوردستان بەو پێیەی تا ئێستا سەرژمێری نەكراوە هەروەكو ساڵی 2005 بەبودجەیەكی توافوقی لە 17% بمێنێتەوەو رێگە نەدرێت خەرجیە سیادییەكان زیاد بكرێت یاخود پێشێلكاریی دەستووریمان دەرهەق بكرێت بەوەی بودجەكە وەكو بودجەی پارێزگاكانی هەولێرو سلێمانی ودهۆك بنێرن و باس لە هەرێمی كوردستان نەكەن، لەگەڵ ئەمەشدا من گەشبینم كە حكومەتەكەی دكتۆر عادل عەبدولمەهدی لەرووی دیدو بۆچوونەوە جیاواز بێت لەحكومەتەكەی عەبادی ، واتا حكومەتێك نەبێت سزای دارایی و ئابووری و سەپاندنی گەمارۆی ئاسمانی و دانانی خاڵی گومرگی و مەرجی قورس بێت لەسەر خەڵكی كوردستان ، چونكە تێكچوونی سەقامگیری ئابووری كوردستان و بەپێچەوانەوە تێكچوونی سەقامگیری ئابووری عێراق كاردانەوەی نەرێنی لەسەر هەردوولا هەیە. بۆ چارەسەركردنی كێشەكانیش پێویستە بەزووترین كات حكومەتی نوێی هەرێمی كوردستان دابمەزرێت بۆ ئەوەی دانوستان و گفتوگۆكان لەگەڵ حكومەتەكەی دكتۆر عادل عەبدولمەهدی دەست پێ بكات و گفتوگۆ لەسەر هەموو ئەو بوارانە بكرێت كە پەیوەندارە بەهەرێمی كوردستانەوە چونكە ئەركی پەرلەمان نییە گۆڕانكاری لە ژمارەكاندا بكات پەرلەمان تەنیا ئەركی گفتوگۆو موناقەلەكردنە ئەوەی دەمێنێتەوە لێكتێگەیشتنی نێوان هەردوو حكومەتی عێراق و هەرێمی كوردستانە، واتا پەرلەمان دەسەڵاتی گواستنەوەو جێگۆڕكێكردنی ئەو بڕە پارەیەیە لەم بڕگەیەوەو بۆ بڕگەیەكی تر كە لەدوا جاردا هەر دەبێت حكومەت رەزامەندی لەسەر بدات.
• سەبارەت بە پرس و راوەرگرتنی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان لەسەر بودجەو یەكلاكردنەوەی زۆر لە دۆسێ دارایی و ئابوورییەكانی نێوان هەردوو لا ئایا دۆخەكە بەرەو ئەو ئاراستەیە دەچێت یاخود تەنیا بەدۆخێكی بەستەڵەك و دواخستنی یەكلاكردنەوەی كێشەكان دەچێت؟
- دووبارە تەئكید لەسەر ئەو خاڵە دەكەمەوە پێویستە هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق گرنگیەكی زۆر بە پرس و ڕاوەرگرتنی یەكتر بدەن، بەتایبەتی لە مەسەلەی بودجە و یەكلاكردنەوەی پرسە دارایی و ئابوورییەكان دا، چارەسەركردن و یەكلاكردنەوەی ئەم ناكۆكییانە لەناكۆكییە سیاسییەكان گرنگترە ، دەبێت كورد لەعێراقدا وەكو هاوڵاتی پلە دوو مامەڵەی لەگەڵ نەكرێت و حزورو هاوسەنگی و بەشدارییەكی كارای لەعێراقدا هەبێت، لە دواجاریشدا هەر پێشكەوتنێكی ئابووری لەكوردستان رەنگدانەوەی باشی لەسەر ئابووری عێراق دەبێت و بەپێچەوانەشەوە راستە، تا عێراق نەبێتە خاوەنی ئابوورییەكی بەهێز و بەپلانێكی تۆكمە روو لە گەشەپێدانی بەردەوام نەكات ئەم گرفت و قەیرانانە هەر دەمێنێت، كاتی ئەوە هاتووە ئابووری عێراق دوور لە ئابوورییەكی رەیعی ئاراستە بكرێت ، چونكە ئابووری رەیعی نەك ئابوورییەكی ناسەقامگیرە و بەردەوام لەبەر دەرگای قەیرانەكاندایە بەڵكو ئابوورییەكە دادوەری تێدا نییە و هەلی كار بۆ هاوڵاتیان دابین ناكات و كێشەی بێكاری و هەژاری تێدا زۆرە ، تەنانەت رەچاوی ئەوەش ناگات كە ئەو سامانە سروشتیەی نەوت و غازی سروشتی كە لەژێر خاكەكەدایە تەنیا موڵكی ئێستای خەڵكی عێراق نییە بەڵكو موڵكی نەوەی داهاتووشە نابێت وا بەفیڕۆ بدرێت ، ئەركی حكومەتەكەی دكتۆر عادل عەبدولمەهدییە ئابووری عێراق لەناو چوارچێوەی ئابووری جیهانی دا ئاراستەی ئابووری بازاڕ بكات و چاكسازییەكی دارایی و ئابووری و ئیداری بنەڕەتی جێبەجێ بكات و هەنگاویش بۆ بنبڕكردنی گەندەڵی بنێت .