یەکێتی ژوورەکانی بازرگانی و پیشەسازی

هەرێمی کوردستان / ‌عێراق

چاوپێکەوتن

دكتۆر نەهرۆ عەلی شارەزا لەبواری ئابووری نێودەوڵەتی:ئێمە بەبێ نەوتیش دەتوانین بژین؛ بەڵام بەبێ بەرنامەو پلانێكی تۆكمەی گونجاو لەگەڵ واقیعی كوردستاندا ناتوانین بژین

دكتۆر نەهرۆ عەلی شارەزا لەبواری ئابووری نێودەوڵەتی:ئێمە بەبێ نەوتیش دەتوانین بژین؛ بەڵام بەبێ بەرنامەو پلانێكی تۆكمەی گونجاو لەگەڵ واقیعی كوردستاندا ناتوانین بژین

شارەزایانی ئابووری بەگشتی و چاودێران و توێژەرەوانی بواری قەیرانە دارایی و ئابوورییەكان بەتایبەتی پێیان وایە لەم سەردەمەدا هۆكاری قەیرانەكان زۆرن بەڵام هۆكارە دەرەكییەكان لەپاڵ هۆكارە ناوخۆییەكانیشدا كاریگەری توندیان لەسەر قەیرانەكان وچارەسەركردنی هەیە، هەربۆیە گرنگە لەسەردەمی جیهانگیریی و ئابووری بازاڕدا حكومەت و وڵاتان پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەكانیان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و جیهان بەهێز بكەن بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسەو چەند تەوەرەیەكی تری پەیوەندار چەند پرسیارێكمان ئاراستەی دكتۆر نەهرۆ عەلی شارەزا لەبواری ئابووری نێودەوڵەتی كرد.
• لەمڕۆدا هیچ وڵاتێك ناتوانێت بێ پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و جیهاندا ببێتە خاوەن ئابوورییەكی باش و پێشكەوتوو، هەربۆیە حكومەتەكانی دنیا كار بۆ بەهێزبوونی پەیوەندییەكانیان دەكەن، پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا بەهێزكردن و پتەوكردنی پەیوەندییە ئابوورییەكان تا چەند بۆ حكومەتەكان و پەیڕەوكردنی حوكمڕانیەكی سەركەوتوو پێویستە؟
- لەهەموو دنیادا وڵاتان و حكومەتەكان كە پاڵپشتی گەشەپێدانی ئابوورین بەتایبەتی گەشەی كەرتی تایبەت لەرێگەی گەورە كۆمپانیاكان و رەخساندنی ژینگەی سەرمایەگوزاریی ، كار دەكەن بۆ هەڵگرتنی هەموو ئاستەنگ و بەربەستەكانی بەردەم گەیشتن بە سیستەمی ئابووری بازاڕ، ئەو ئابوورییەی دۆخی سەقامگیری و گەشە بۆ بازاڕەكانیان دەهێنن و لەقەیرانەكان دووریان دەخەنەوە هەربۆیە سەرجەم وڵاتان پێویستیان بەوە هەیە لە رێگەی گرێبەست و پرۆتۆكۆڵ و یاداشتەكانی لێكتێگەیشتن و پەیوەندییەكانیان بەهێز بكەن ئەو پەیوەندییانەی رێخۆشكەرن بۆ بوژانەوەی كەرتی بازرگانی و گۆڕینەوەی شارەزایی و توانایی تەكتیكی و دارایی بۆ فراوانبوونی وەبەرهێنانەكانیان، هەربۆیە من پێم وایە لەم سەردەمەدا حكومەتەكان و حوكمڕانەكان پێویستە زۆر وریا بن لە پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەكانیان ، مەبەستم لەوەی وریا بن واتا رێگە نەدەن ململانێ و كێشە سیاسییەكان رێگر بن لەم پەیوەندییانە ، جێگای داخیشە بە پێچەوانەی دنیاوە لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و ئەم ناوچەیە بەتایبەتی سیاسەت نەخراوەتە خزمەتی ئیكۆنۆمییەوە بەپێچەوانەوە بەبەردەوام ئابووری و پەیوەندییە ئابوورییەكان و سێكتەرەكانی بوونەتە قوربانی شەڕو ململانێی سیاسی و ناكۆكی تائیفی و نەتەوەیی .
• یەكێك لەهۆكارەكانی قەیرانی دارایی لەهەرێمی كوردستان بۆ هۆكارە دەرەكییەكان دەگەڕێتەوە كە خۆی لە سزا دارایی و ئابوورییەكان و بڕینی بەشە بودجەی كوردستان و تەنانەت داخستنی فرۆكەخانەو دەروازە سنوورییەكان دەبینێتەوە، ئەمە جگە لەئەنجامدانی شەڕێكی نهێنی ئابووری دژ بەهەرێمی كوردستان ؛ بەڕێزت وەكو شارەزایەكی ئەم بوارە خوێندنەوەت بۆ قەیرانە داراییەكەی كوردستان چی یە ؟
- پێش ئەوەی وەڵامی پرسیارەكەت بدەمەوە دەمەوێت دان بەو راستیەدا بنێین كە قەیرانی دارایی و ئابووری قەیرانێكە خۆی لەخۆیدا لەناو سیستەمی نوێی جیهاندا بوونی هەیە و خول لەدوای خول دەردەكەوێت واتا هیچ نەتەوەو وڵات و حكومەتێك لەم سیستەمەدا بەدوور نییە لەئەگەری كەوتنەوەی قەیران بەتایبەتی دوای نەمانی وڵاتانی یەكێتی سۆڤێتی پێشوو روخانی جیهانی دوو سیستەم، سەرچاوەی ئەم قەیرانە جیهانیانەش زیاتر بۆ بۆرسەو ململانێی دارایی و نەختینەیی دەگەڕێتەوە ، بەڕادەیەك ئابووری بووەتە ئابوورییەكی رەمزی لە ئابوورییەكی راستەقینەوە ، ئەمەش دیاردەیەكی ئابووری لێدەكەوێتەوە كە پێی دەڵێن - بڵقی دارایی – دواتر بڵقەكان بەدوای یەكدا دێن و زنجیرەیەك لە قەیرانی دارایی لێدەكەوێتەوە هەروەكو چۆن لەقەیرانی دارایی 2008 و 2009 كاتێك دەستی پێكرد وەكو پەتایەك گوازرایەوە بۆ سەرجەم وڵاتانی دنیا. سەبارەت بەقەیرانی دارایی من پێم وایە گەرچی ئەم ئابوورییە بەشێك نییە لە ئابووری جیهانی بەڵام لە كاریگەرییەكانی قەیرانە داراییەكانی جیهان بەدوور نییە، گرفتەكە لێرەدا لەوەدایە ئابووری عێراق بەگشتی و ئابووری كوردستان بەتایبەتی لەسەر كۆڵەكەیەكی بەهێز بونیات نەنراوە هەربۆیە شوێنەوارو كاریگەرییەكانی قەیرانەكە بۆ سەرجەم سێكتەرو بوارەكان زۆر سەخت و دژوار دەبێت.
• لەچەند ساڵی رابردوودا قسەو بۆچوونی زۆر هەبوو سەبارە بە ڕێگە چارەسەری قەیرانە داراییەكە وابزانم بەڕێزیشت بەشداریت كرد لە كۆنفرانسی دۆزینەوەی رێگەچارەسەرەكانی قەیرانی دارایی و ئابووری ئایا دوای تێپەڕبوونی ئەو هەموو ساڵە پێشنیاری بەڕێزت چی بە بۆ چارەسەركردنی قەیرانە داراییەكەی كوردستان؟
- چارەسەری قەیران كۆپی ناكرێت هەر وڵاتێك بۆ خۆی چارەسەری تایبەتی و رێوشوێن و بەرنامەو كردەوەی خۆی هەیە چ بۆ رووبەرووبوونەوەی شوێنەوارەكانی قەیرانەكە یاخود بۆ چارەسەركردنی ، زۆربەی حكومەتەكانی جیهان بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكان پەنا دەبەنە بەر قەرزكردن لە رێگەی سندوقی دراوی نێودەوڵەتییەوە یاخود لەرێگەی قەرزە دەرەكییەكانی ترەوە وەكو یونان و وڵاتانی دیكەی ئەفریقیا، كە قەرزیان بەكۆمەڵێك مەرج وەرگرتووە تاوەكو پەیكەری ئابوورییان رێك دەخەنەوەو خەرجییەكانیان كەم دەكەنەوەو داهاتەكانیان زیاد دەكەن، لێرەدا گرفتی كوردستان لەوەدایە كە دەوڵەت نییە هەربۆیە حاڵەتی تایبەتی خۆی هەیە هەڵپەتە چارەسەرەكەشی تایبەتی دەبێت ، بەتایبەتی كە ئێمە لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراقداین.
• كەواتە هەرێمی كوردستان دووجار كەوتۆتە ناو قەیرانەوە جارێكیان بەوەی ئابوورییەكەی دووچاری داڕمان بووەو جارێكی دیكەشیان بەوەی وەكو دەوڵەتەكانی دنیا ناتوانێت قەرز بكات بۆ راستكردنەوەو هاوسەنگبوونی باری دارایی خۆی ؟
- بەڵێ راست وایە ؛ لەحاڵەتی كوردستاندا هەرچی قەرزی دەرەكی هەیە دەبێت هەمووی لەڕێگەی بەغداوە بێت، چونكە ئەمە پەیوەندە بەبانكی ناوەندیی و سیاسەتی دارایی و نەختینەیی حكومەتی مەركەزییەوە كە دەسەڵاتێكی سەروەرییە، ئەو قەرزانەی كە حكومەت لەكۆمپانیا پێترۆڵیەكانی كردووە ئەمە دەچێتە چوارچێوەی قەرز بەرامبەر نەوت، هەروەها لەرێگەی كەمكردنەوەی موچەی فەرمانبەرانەوە پەنای بردۆتە بەر رێ و شوێنێك كە پێی دەڵێت پاشەكەوتی موچە.
• لەم حاڵەتەدا چارەسەری ئەم قەیرانە نەختینەییە چۆن دەبێت؟
- ئێمە قەیرانێكی نەختینەییمان هەیە؛ لەم حاڵەتەشدا پێویستە بەدوای سیولەی نەختینەیی دا بگەڕێین، تەنانەت پاشەكەوتی موچەكانیش پێویستە حكومەت بیخاتە قاڵپی هەندێك رسومات و تاریفەو قەرزەكانی هاوڵاتیانەوە خەرجی بكاتەوە، واتا لەلایەك دەتوانێت بەردەوامی بەحاڵەتی پاشەكەوتی موچە بدات لەلایەكی ترەوە ئەو پاشەكەوتە دەبێتە پارەیەكی چەكی لەنێوان هاوڵاتی و حكومەتدا كاری پێ دەكرێت بەمەش جارێكی تر سیولەیەكی نەختینەیی دەستی حكومەت دەكەوێتەوەو لەگەڵ پێدانی موچەدا ئەو سیولەیە دەچێتەوە دەستی حكومەت و لەكاتی دانەوەی بە رسومات وتاریفەكانی سەرشانی هاوڵاتیان دووبارە سوڕ دەخواتەوەو دەچێتەوە دەستی حكومەت، ئەم حاڵەتە جوڵانەوەیەك دەخاتە ناو بازاڕی عەقارات و بازرگانی و پیشەسازی و سێكتەرەكانی تری خزمەتگوزاری ، بەڵام گرفتەكە لەوەدایە تا ئێستا لەگەڵ سەختی قەیرانەكان هەنگاوەكانی چارەسەركردنی قەیرانەكە نەك هەر كزە بەڵكو هەنگاوی جیددی بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكە نەنراوە، كەمكردنەوەو هەوڵە ئیداریی و داراییەكانی بواری موچە و خانەنشینی و دەرماڵەكان بەو شێوەیە نییە بتوانێت نەزیفی ئابووری یاخود سەرچاوەی گەورەی دارایمان بەدەست بكەوێت بۆ نموونە لێرە دەرماڵە كەم دەكەیتەوەو لەوێ ئاستی موچە نزمەكانی خانەنشینی زیاد دەكەیت لێرە فەرمانگەو دامودەزگای حكومەت تێكەڵ و كەم دەكەیتەوە لەو لاوە دامەزراوەیەكی نوێ دادەمەزرێت ، كەواتە دەبێت بەدوای چارەسەری بنەڕەتیدا بگەڕێین و وەكو پاكێچێكی سەرتاسەری سەیری مەسەلەی داهات و خەرجییەكان و تەنانەت بەڕێوەبردنی ئابووری وڵات بكەین نەك تەنیا لە بایۆمەتری و چەند مەسەلەیەكی پەیوەنداری موچە كورت بكرێتەوە ، ئێستاكە چۆن سەیری چارەسەرەكان بكەین پێویستیمان بە 25 ملیار دۆلارە ئەمەش بڕە پارەیەكی زۆرە و بەپێی داهاتەكەو ژێرخانە ئابوورییەكەی ناتوانێت باج و رسوماتەكان زیاد بكات، ئەمڕۆ نزیكەی 8 ملیار دۆلار حكومەت قەرزاری موچەخۆران و خەڵكە سێكتەرە ئابوورییەكانی بەتایبەتی كەرتی تایبەت لە دۆخێكی خراپدایە و ناتوانێت بارقورسایی زیاتری باج و رسوماتەكانی لەسەر دانرێت، ئێمە پێویستیمان بەوە هەیە ژوورە بازرگانییەكانی كوردستان و سەندیكای ئابووریناسان و لێژنەی باڵای ئابووری لەحكومەتی هەرێمی كوردستان و بەرپرسانی سێكتەرە جیاجیاكانی حكومەت كۆنگرەیەكی گەورەی ئابووری ببەستن و دواتر لێژنەیەكی باڵا دابمەزرێنن و ئەم لێژنەیەش كارەكانی بەسەر سێكتەرە جیاجیاكاندا دابەش بكات و بەدوای چارەسەرەكاندا بگەڕێت و دابەزێتە ناو ووردەكارییەكانەوە .
• لەهەموو دنیادا كەرتی تایبەت رۆڵێكی گرنگ لە بەڕێوەبردنی ئابووری و بوژانەوەی سێكتەرەكان و بگرە چارەسەركردنی قەیرانەكان دەبینێت؛ ئایا چی بكرێت بۆ ئەوەی ئەم كەرتە بتوانێت هاوكارێكی كەرتی گشتی بێت و بارگرانی لەسەر حكومەت و ئابووری كەم بكاتەوە؟
- بەمشێوەیەی ئێستا ئابووری بەڕێوەدەبرێت نەكەرتی تایبەت بوونێكی وای دەمێنێت نە دەتوانرێت چارەسەری قەیرانەكانی پێ بكرێت بەتایبەتی ئەوەی پێی دەڵێن چارەسەری قەیرانی دارایی و كەمكردنەوەی خەرجییەكانی حكومەت و زیادكردنی داهات؛ هەر نەبوونی پلان و ستراتیژییەتی ئابوورییە كە وایكردووە كەرتی تایبەت لەهەردوو بواری بازرگانی و نیشتەجێبووندا كەڵەكە بێت ، ئەو دوو بوارەی قازانجێكی خێرای لێ بەدەست دێت، جێگای داخە ئەم دوو كەرتەش بەهۆی قەیرانە داراییەكەوە گورزی بەركەوتووە، لەهەمووشی مەترسیدارتر ئەو دەستێوەردانە حزبی و شەخسییەیە كە بەرۆكی كەرتی تایبەتی كردووەو زۆرێك لەكۆمپانیاكان تایبەتن بە حزب یاخود ئەو كەساسەتی و سیاسەتمەدارانەی لەناو حزب و حكومەتدان، ئەمانەش زۆربەی جار لەسەرووی دەسەڵاتی جێبەجێكارەوەن و لەهەموو باج و رسوماتێك خۆیان دزیوەتەوەو چاوەڕوانی ئەوەیان لێ ناكرێت بەشێك لە قورسایی قەیرانەكەو چارەسەرەكان لەئەستۆ بگرن، ناكرێت كۆمپانیاو بیزنسكاری وا هەیە بەرەسمی لە باج لێیان خۆش بوون لەكاتێكدا بەدەستهێنانی باج لەكەرتی تایبەت رێگەیەكە بۆ بەدەستهێنانی سیولەی نەختینەیی.
• باشە لەم حاڵەتەدا پرسیارەكەمان دووبارە دەكەینەوە چارەسەر چی یە خۆ نابێت ئەم قەیرانە هەروا بەردەوام بێت و شوێنەوارەكانی لەسەر باروبژێوی خەڵك و ئاستی خزمەتگوزارییەكان و بونیاتنانی ژێرخانی ئابووری توندتر بێت؟
- چارەسەری قەیرانی دارایی و نەختینەیی بۆ هەرێمێك كە دەوڵەت نییە قورسە؛ بەڵام خۆ نابێت ئیتر حكومەتیش هیچ جوڵەیەك نەكات و هەنگاو بۆ چارەسەركردنی نەنێت، وەكو ئاماژەت پێدا مەترسییەكانی قەیرانەكە بەتێپەڕبوونی كات گەورەترو كاریگەرتر دەبێت. من پێم وایە كۆمەڵێك هەنگاو پێویستە بنرێت چ لەبواری هەمواركردنی یاساو تەشریعاتە پەیوەندارەكانەوە بێت یاخود لەبواری چاكسازیی حكومەت و كەرتی تایبەتەوە بێت یاخود لە بواری پتەوكردنی پەیوەندییە دەرەكییەكانەوە بێت بەتایبەتی ئەو پەیوەندییانەی وەبەرهێنان بۆ هەرێمەكە دەهێنێت یاخود دەتوانین لەرێگەی كەرتی نەوتەوە پەیوەندی درێژخایەن ببەستین، كەرتی تایبەت كە لەوڵاتان وەكو داینەمۆی ئابوورییە كەچی لای خۆمان نەمانتوانیوە سوودی لێوەربگرین ئەوەی باس دەكرێت كە دەبێت كەرتی تایبەت كار بكات و وڵات ببوژێنێتەوە تەنیا قسەیە و هەنگاوی كرداریی بۆ نەنراوە ، ئەگینا زۆر لەوڵاتانی دنیا تەنیا لەسەر باج وەرگرتن لەكەرتی تایبەت دەژین ئەی بۆ لای خۆمان بەبەرهەمهێنانی نەوت و ناردنە دەرەوەیی و بەرزكردنەوەی رسوماتەكانی خزمەتگوزاریش نەمانتوانیوە قەیرانی سیولەی نەختینەیی چارەسەر بكەین.
• لەناو كەرتی تایبەتدا توێژێك هەیە پێی دەوترێت بیزنسی بچووك یاخود پرۆژەی بچووك ئەمانیش لەم قەیرانەدا رووبەرووی مایەپووچبوون بوونەتەوە ئایا چۆن بتوانین ئەم بیزنسە بپارێزین؟
- هەموو كارو كاسبیەكی بچووك ناوترێت بیزنسی بچووك؛ سەرەتا دەبێت پێناسەی بیزنسی بچووك بكەین و بزانین چی پرۆژەو كۆمپانیاو بازرگان و كاسبیەك دەكەوێتە ناو ئەو بیزنسەوە، كە چین و توێژێكی زۆر فراوانی كەرتی تایبەت لەم بیزنسە كار دەكەن و پەیوەندیی بەباروبژێوی ژیانی خەڵكێكی زۆرەوە هەیە ، دەبێت ئەم بیزنسە لەبواری بەرهەمهێنان یاخود خزمەتگوزاریی و بازرگانیدا بن ، كە ئۆتۆماتیكی بیزنسی بچووك كلكی بیزنسی گەورەن و ئەوان تەحەكومی پێوە دەكەن ، كاتێكیش بیزنسی گەورە قۆرخكرابێت بیزنسی بچووك نەك تەنیا كەڵكی نامێنێت بەڵكو زیانیش لە رەوشی بازاڕ و ئابووری وڵاتیش دەگەیەنێت كەواتە دەگەڕێمەوە سەر ئەو خاڵەی كەباس لە چاكسازی لە بیزنسی گەورەو گەورە كۆمپانیاكان دەكەین، هەر ئەمەشە وایكردووە چینی ناوەند لەناو كۆمەڵگەی كوردستاندا دروست نەبێت و كاروكاسبی لەهەرێمەكەدا بووەتە چاولێكەریی و لاسایكردنەوەیەكی گوێرانە. كاتی ئەوە هاتووە حكومەت ئامارو داتاكان رێكبخاتەوەو بۆ 10 تاكو 15 ساڵی داهاتوو پلانی ستراتیژیی بوژانەوەی ئابووری داڕێژێت و بۆ هەموو سێكتەرەكان دانرێت، چونكە پرۆژە چاكسازییەكەی حكومەت پێی ناوترێت پرۆژەی چاكسازیی ئابووری یاخود دارایی بەڵكو رێكخستنەوەو كۆمەڵێك كاری چاكسازیی ئیدارییە كە ئەگەر پێتوو چارەسەری قەیرانەكە لە رەگ و ناخەوە نەكرێت ئەم هەنگاوانەی حكومەت بەكەمكردنەوەی ژمارەی موچەخۆران و بڕینی دەرماڵەكان نەك هەر قەیرانەكە چارەسەر ناكات بەڵكو لەم بێبازاڕییەدا ئەگەر وریا نەبین ئەوەندەی تر قەیرانێكی دیكە دووچاری كەرتی تایبەت دەبێت چۆن لەكاتێكدا بازاڕ كزو سستە و كاروكاسبی راوەستاوە تۆ سیولەی نەختینەیی زیاتر دەگریتەوە ئەمە چارەسەر نییە چارەسەر لە پلانی ستراتیژیی ئابووریدایە پلانێك بە داتاو زانیاری ووردی زانستی رێگەمان بۆ رووناكبكاتەوەو چارەسەری كێشەكان بكات، ئەمەش هۆكاری ئەوەبوو قەیرانی نەختینەیی بووە قەیرانی دارایی و ئەگەر قوڵیش بێتەوە دەبێتە قەیرانی ئابووری كە ئەكەریكا بەهەموو هێزییەوە لە 10 ساڵدا رزگاری بوو ، لەلایەكی ترەوە من ئومێدم بەوە نییە لە ڕێگەی حزبە كوردستانییەكانەوە چارەسەری قەیران بكرێت هەموومان بینیمان حكومەتێك كە هەموو هێزو لایەنە سیاسییەكانی تێدا بوو تووشی چی پەڵایەكی كردین پێویستە حكومەت لەچەند لایەنێك دروست بكرێت كە بەرپرسیارێتی لەسەر شانیان بێت نەك حكومەت ببێتە مینبەرێك بۆ ململانێی حزبی و قسە پێوتن و تۆمەتباركردنی یەكتر من زۆرم پێ سەیر بوو حزبی وابوو لەحكومەتدا بوو كەچی لەئۆپۆزسیۆنیش بوو لەكاتێكدا لای جەماوەرەكەی متمانەی هەردووكی لەدەستدابوو، ئەوەی حكومەتەكەشی بەڕێوەدەبرد هەر سەرقاڵی رازیكردنی ئەم و ئەوی بوو ئەوەندە ئاگاداریی ئەو گۆڕانكارییە گەورانە نەبوو كە لەدنیادا روودەدات وەكو كەمبوونەوەی سیولەی نەختینەیی لە دنیادا یاخود پلان و بەرنامەی ئابووری و دارایی وڵاتە زلهێزەكانی دنیا یاخود ئەگەری نزیكبوونەوەی قەیرانەكانی دابەزینی نرخ یاخود ململانێ سیاسیی و پێكدادانەكانی زلهێزەكان لەناوچەكەدا یا هەر هیچ نەبێت خۆپاراستن لەدژایەتیكردنی ئابوورییانەو سیاسییانەی حكومەتی ناوەند، چونكە لەبەر ئەوەی لە كوردستان ناتوانین سیستەمی بانكی و بانكی ناوەندیمان هەبێت هەموو ئەم حاڵەتانە كاریگەریی لەسەرمان دەبێت و مەترسی شاراوەی گەورەن و سێكتەرەكان بەدوای خۆیدا دادەڕمێت. ئێمە بەبێ نەوتیش دەتوانین بژین بەڵام بەبێ بەرنامەو پلانێكی تۆكمەی گونجاو لەگەڵ واقیعی كوردستاندا ناتوانین بژین.